سید جواد ورعی - Content 
 
 
          جمعه 29 دی 1396
  زندگينامه

    مقالات

    تاليفات

    دروس

    نگارخانه

    سخنراني

    فعاليت هاي فرهنگي

    همایش ها و سمینارها

    نقدها و پاسخ ها

    خبرها و گزارش ها

 
مبانی فقهی جهاد ابتدایی

 


     جهاد ابتدايى از ضروريات اسلام است كه از يك سو مورد بحث دانشمندان اسلامى بوده و از سوى ديگر حساسيت دشمنان اسلام را كه همواره به دنبال بهانه‌اند، برانگيخته است. جهاد اسلامى تحت عنوان «خشونت» مورد هجوم دشمنان كينه توز بوده، بدون آنكه به فلسفة منطقى و عقلانى آن بينديشند، على رغم آن كه در طول قرنهاى متمادى فلسفه اين فريضة بزرگ بارهاو بارها تبيين شده است. مقاله حاضر عهده‌دار نگاهی دوباره به مبحث «جهاد ابتدايى» است. به باور نويسنده جهاد ابتدايى در اسلام به منظور پايان دادن به آزار و اذيت مسلما نان از سوى مشركان، و فتنه‌گرى آنان بر عليه اسلام و مسلمين و رفع موانع از رساندن پيام توحيد به گوش جهانيان و بسط و گسترش حاكميت اسلام است و بس. هرگز جهاد ابتدايى با هدف تحميل عقيده و ايمان نبوده و نيست. اين واقعيت از آيات، روايات و سيره پيشوايان دينى بويژه رسول خدا(ص) استفاده شده است.

طرح بحث
فقها با استناد به آيات قرآن و احاديث، جهاد را دو قسم می‌دانند: ابتدايى و دفاعى. مقصودشان از «جهاد ابتدايى» آن است كه مسلمانان به منظور دعوت كفار و مشركان به اسلام، و دعوت بغات به فرمانبردارى از حاكم اسلامى جهاد كنند. البته وجوب چنين جهادى مشروط به شرايطى هم چون بلوغ، توانايى جسمى و مالى، مرد بودن، اذن امام عادل و... است.
كفار و مشركان نيز به دو گروه تقسيم می‌شوند كه جهاد با هر كدام احكام خاصى دارد:
1. اهل كتاب مثل يهود و نصارى و آنان كه ملحق به اهل كتاب‌اند مانند زرتشتى‌ها. مسلمانان موظف به جهاد با آنها هستند تا به اسلام دعوت كنند، اگر اسلام را نپذيرفتند موظف به پرداخت جزيه‌اند و اگر پرداخت جزيه را هم قبول نكردند، جهاد با آنان ادامه می‌يابد تا به قتل برسند يا به اسارت درآيند؛
2. كفار و مشركان ديگر مانند بت پرستان و ستاره پرستان و... كه جهاد با آنان بر مسلمانان واجب است تا اسلام آورند يا كشته شوند.
و مقصودشان از «جهاد دفاعى» آن است كه مسلمانان پس از هجوم دشمن، به دفاع ازاسلام و مسلمين يا سرزمين‌هاى اسلامى برخيزند. چنين جهادى مشروط به شرايط جهاد نوع اول نيست. نه مرد بودن شرط است و نه به اذن امام عادل نياز دارد و نه شرايط ديگر.
براى نمونه عبارت علامة حلى در «قواعد الاحكام» را در اين زمينه نقل می‌كنيم.
من يجب قتاله و هم ثلاثة، الحربى و هو من عدااليهود و النصارى و المجوس من سائر اصناف الكفار سواء اعتقد معبوداً غير الله كالشمس و الوثن و النجوم او لم يعتقد كالدهرى، و هؤلاء لايقبل منهم الا الاسلام، فان أمتنعوا قوتلوا الى ان يسلموا او يقتلوا و لا يقبل منهم الجزية. الثانى:الذمّى و هو من كان من اليهود و النصارى و المجوس اذا خرجوا من شرائط الذمة الآتية، فان التزموا بها لم يجز قتالهم. الثالث:البغاة، و الواجب قتال هؤلاء الاصناف مع دعاء الامام او نائبه الى النفور، اما لكفّهم او لنقلهم الى الاسلام.[1]
کسانی که جنگ با آنان واجب است سه گروه‌اند: کفار حربی غیر از یهود و نصارا و مجوس از کافران دیگر، اعم از آن‌که معبودی جز خدا را بپرستند مانند خورشید و بت و ستارگان یا اعتقاد به خدا نداشته باشند مانند دهری؛ از این گروه جز آن‌که اسلام آورند، پذیرفته نمی‌شود. اگر از مسلمان شدن امتناع ورزند با آنان می‌جنگند تا مسلمان شوند یا کشته شوند و جزیه از آنان پذیرفته نمی‌شود. گروه دوم ذمی‌ها هستند یعنی بهود و نصارا و مجوس هرگاه از شرایط ذمّه خارج شوند. پس اگر به شرایط ذمه پای‌بند بودند، جنگ با آنان مجاز نیست. گروه سوم بغاتند. با این گروه‌ها در صورتی که امام یا جانشین او فرابخواند، جنگ واجب است یا برای آن‌که از جنگ با مسلمانان یا خروج بر امام جامعه دست بردارند یا به اسلام بگروند.
اين كه مسلمانان موظف به جهاد با كفار و مشركانند تا آنان را به اسلام دعوت كنند و تا پذيرش اسلام با آنان می‌جنگند، كم و بيش در آثار فقهى به چشم می‌خورد كه به نمونه‌هايى از عبارات فقها در ادوار مختلف اشاره می‌شود:
ـ ابوالصلاح حلبى (م. 447 در «الكافى فى الفقه»)
يجب جهاد كل من الكفار و المحاربين من الفساق عقوبة على ما سلف من كفره او فسقه و منعاً له من الاستمرار على مثله بالقهر و الاستيلاء... . [2]
جهاد با هر کدام از کفار و فاسقان محارب واجب است به عقوبت گذشته کفرآمیز یا فسق‌آمیز آنان و برای آن‌که با ابزار قدرت از تداوم وضعیتشان (کفر و فسق) جلوگیری شود.
ـ شيخ طوسى (م. 460 در «النهاية»)
لايجوز قتال احد من الكفار الا بعد دعائهم الى الاسلام و اظهار الشهادتين و الاقرار بالتوحيد و العدل و التزام جميع شرايع الاسلام فمتى دعوا الى ذل فلم يجيبوا حل قتالهم و متى لم يدعوا لم يجز قتالهم.[3]
جنگ با احدی از کافران جایز نیست مگر بعد از آن‌که به اسلام و اظهار شهادتین و اقرار به توحید و عدل و التزام به همه احکام و مقررات اسلامی فراخوانده شوند، پس هرگاه به فروتنی در برابر اسلام خوانده شده ولی اجابت نکنند، جنگ با آنان حلال است و تا به اسلام و اصول و احکام آن فراخوانده نشده‌اند، جنگ با آنان جایز نیست.
ـ قاضى ابن براج (م. 481 در «المهذب»)
من يجب جهاده على ثلاثة اضرب:
احدها، ضرب لايقبل منهم الاالدخول فى الاسلام فحسب، فان لم يجيبوا الى الدخول قتلوا و سبى ذراريهم و صار اموالهم غنيمة.[4]
کسانی که جهاد با آنان واجب است سه گروه‌اند: یکم، گروهی که از آنان جز اسلام پذیرفته نمی‌شود، پس جنان‌که اجابت نکردند، کشته می‌شوند و اهل و عیالشان به اسارت می‌روند و اموالشان به غنیمت گرفته می‌شود.
يحيى بن سعيد حلى (م. 689 در «الجامع للشرايع»)
و قد يتعين فرضه اذا دهم المسلمين عدّو يخاف منه بوارهم او بوار بعض المسلمين، فيجب الجهاد دفعاً له لا دعاءً الى الاسلام.[5]
و گاهی جهاد وجوب عینی است، زمانی که مسلمانان از سوی دشمنی که به همه آنان یا گروهی از آنان هجوم آورد، در این صورت جهاد با آنان برای دفاع واجب است نه برای دعوت آنان به اسلام.
در اين عبارت، وجوب عينى جهاد دفاعى ـ در برابر وجوب كفايى جهاد ابتدايى ـ مطرح شده و برخلاف جهاد ابتدايى كه هدفش دعوت مشركان به اسلام است، هدف جهاد دفاعى دفع هجوم دشمن است.
ـ شهيد ثانى (م. 965) در «مسالك»)
اعلم ان الجهاد على اقسام:
احدها: ان يكون ابتدائاً من المسلمين للدعاء الى الاسلام... .[6]
بدان‌که جهاد اقسامی دارد، یکی از آن‌ها جهادی است که مسلمانان برای دعوت دشمن به اسلام آغاز می‌کنند (جهاد ابتدایی)
ـ محقق اردبيلى (م. 993 در «مجمع الفائدة و البرهان»)
يجب جهاد الحربيين الى ان يسلموا و يقتلوا الا ان يقع صلح و امان، فيجب اولاً: ان يعرض عليه الاسلام ان لم يعرفوا ان المقصود ذل، فان اسلموا و الا قتلوا الا ان يقع الصلح او الامان.[7]
جهاد با دشمنان حربی واجب است تا آن‌که مسلمان شوند یا کشته، مگر آن‌که قرارداد صلح یا امانی بسته شود. در این جنگ ابتدا اسلام بر آنان عرضه می‌شود، اگر ندانند مقصود مسلمانان فروتنی آنان در برابر اسلام است، اگر مسلمان شدند (در زمرة مسلمانان خواهند بود) و در غیر این صورت کشته می‌شوند مگر آن‌که صلح یا امانی منعقد شود.
ـ شيخ محمدحسن نجفى (م. 1266 در «جواهر الكلام»)
الجهاد شرعاً بذل النفس و ما يتوقف عليه من المال فى محاربة المشركين او الباغين على وجه مخصوص او بذل النفس و المال و الوسع فى اعلاء كلمة الاسلام و اقامة شعائر الايمان... و لكن لاريب فى ان الاصلى منه قتال الكفار ابتداء على الاسلام و هو الذى نزل فيه «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ» و يلحق به قتال من دهم المسلمين منهم و ان كان هو مع ذل دفاعاً و قتال الباغين ابتداء فضلاً عن دفاعهم على الرجوع الى الحق.[8]
جهاد در شرع جانبازی و انفاق مال در جنگ با مشرکان یا باغیان است ـ با شرایطی خاص ـ یا جان و مال و توان خود را در راه اعلای کلمة اسلام و اقامه شعائر ایمان و ... صرف نمودن است ... ولی بدون شک جهاد اصلی جنگ ابتدایی با کفار است برای دعوت آنان به اسلام و این جنگ همان است که آیه شریفه «جنگ بر شما واجب شد در حالی‌که شما آن را نمی‌پسندید» و جنگ برای دفاع از مسلمانان در برابر مشرکان (جهاد دفاعی) به آن ملحق می‌شود، حتی اگر کفار در برابر مسلمانان ذلیل و خاضع شوند، باز هم دفاع است، و جنگ ابتدایی با باغیان، چه رسد به دفاعی، به منظور بازگرداندن آنان به حق.
ـ از فقهاى عصر اخير محقق عراقى در «شرح تبصرة المتعلمين»
«ان الجهاد تارة على العدو ابتداءً لاعلاء كلمة الاسلام و اخرى بالدفاع عن حوزة المسلمين فى الجهة المذكورة.»[9]
جهاد گاهی ابتدایی است برای اعلای کلمه اسلام و گاهی دفاع از قلمرو مسلمانان با انگیزه اعلای کلمه اسلام است.
ـ و از معاصران، آيت الله خويى در «منهج الصالحين»
الفصل الاول فيمن يجب قتاله و هم طوائف ثلاث:
الطائفة الاولى: الكفار المشركون غير اهل الكتاب، فانه يجب دعوتهم الى كلمة التوحيد و الاسلام، فان قبلوا و الا وجب قتالهم و جاءهم الى ان يسلموا او يقتلوا و تطهر الارض من لوث وجودها.[10]
فصل نخست درباره کسانی که جنگ با آنان واجب است که سه گروه‌اند: گروه اول، کافران مشرک که کتابی نباشند. دعوت آنان به توحید و اسلام واجب است اگر پذیرفتند (در زمرة مسلمانان خواهند بود) و الا جنگ با آنان واجب است تا آن‌که اسلام آورند یا کشته شده و زمین از پلیدی وجود آنان پاک گردد.
همان گونه كه ملاحظه می‌شود عبارات فقها در بيان اقسام جهاد و اين كه «جهاد ابتدايى» يكى از اقسام جهاد است، از جهاتى شبيه يك ديگر و البته تفاوت‌هايى هم دارند كه بدان اشاره خواهيم كرد.
پرسش اصلى اين نوشته آن است كه «جهاد ابتدايى در اسلام چيست و چه اقسامى دارد؟ و فلسفة آن كدام است؟» آيا جهاد ابتدايى در مكتب اسلام براى مسلمان كردن كفار، مشركان و اهل كتاب است يا جهاد ابتدايى، هر چند هدف نهايى‌اش هدايت مردم و دعوت آنان به اسلام است، اما اقسامى دارد و هر كدام هدف مخصوصى را پى گيرى می‌كند؟ طبعاً پس از روشن شدن پاسخ اين پرسش، احكام آن بررسى می‌شود. آيا مسلمانان با مشركان می‌جنگند تا مسلمان شوند يا كشته و اسير گردند؟ و اگر از اهل كتاب باشند، می‌توانند جزيه بپردازند و در غير اين صورت كشته يا اسير می‌شوند؟ دليل و مستند هر يك از اين احكام چيست؟
مرورى بر كتب فقهى نشان می‌دهد كه قُدما به بيان احكام جهاد، از جمله وجوب جهاد با مشركان تا پذيرش اسلام يا كشته شدن و وجوب جهاد با اهل كتاب تا پذيرش اسلام يا پرداخت جزيه اكتفا كرده و ادلّة احكام را مورد بحث قرار نداده‌اند و تنها در بعضى از متون فقهى استدلالى، اشاره‌ای به بعضى از آيات يا احاديث شده كه در ضمن بحث پيرامون هر كدام از آيات و روايات بدان خواهيم پرداخت.
به نظر می‌رسد «وجوب جهاد با مشركان تا آن كه اسلام آورند يا كشته و اسير گردند» اجماعى شمرده شده و كمتر به بررسى دلايل آن پرداخته‌اند. با مراجعه به منابع فقهى معلوم می‌شود كه فقها اين مسأله را مجمل و سر بسته مطرح كرده و زواياى مختلف آن را نگشوده‌اند، حتى آنان كه ادله را نيز ارائه كرده‌اند، دربارة آن‌ها بحث نكرده‌اند.[11] پيش از بررسى دلايل فقهى اين مسأله ذكر يك نكته را ضرورى می‌دانيم.
چنان كه يادآور شديم سبك بحث در آثار فقها يكسان نيست. در برخى از آثار «دعوت مشركان به اسلام»، فلسفة جهاد شمرده شده و تا تحقق اين هدف جهاد ادامه می‌يابد. معناى اين سخن آن است كه بايد با مشرك ـ به صرف مشرك بودن و نه هيچ دليل ديگرى ـ جنگيد تا مسلمان شود يا كشته و اسير گردد و اگر گفته شود: اسلام آوردن و مؤمن شدن قابل اكراه و تحميل نيست، قاعدتاً
بايد پاسخ داد: آن چه كه قابل تحميل نيست ايمان قلبى است، نه اسلام ظاهرى، همة مشركان موظف‌اند در ظاهر مسلمان شوند، هر چند قلباً ايمان نياورند.
در برخى از آثار فقهى جهاد با مشركان واجب دانسته شده و تامسلمان شدن مشركان يا كشته و اسير شدن شان تداوم می‌يابد. دراين دسته از عبارات، «اسلام آوردن يا كشته و اسير شدن» از احكام جهاد شمرده شده، نه فلسفه و هدف جهاد، بنابراين ممكن است جهاد با مشركان فقط به سبب شرك آنان تشريع نشده باشد، بلكه ـ چنان كه پس از اين به تفصيل خواهيم گفت ـ براى پايان دادن به آزار و اذيت مسلمانان، فتنه گرى مشركان عليه مسلمين يا بسط و گسترش حاكميت اسلام باشد، اما يكى از احكام چنين جهادى، اسلام آوردن ظاهرى مشركان است؛ يعنى مسلمانان موظف به قتال با مشركان‌اند ـ نه فقط به دليل كفر و شرك شان ـ تا آنان را به اسلام آوردن وادار كنند و بدين وسيله به اقدامات ايذايى آنان پايان داده شود و در غير اين صورت بكشند يا اسير نمايند.
پس در مسأله «وجوب جهاد با مشرك بما هو مشرك»، نمی‌توان ادعاى اجماع را پذيرفت،[12] هر چند از نظر احكامى كه بر جهاد با مشرك مترتب می‌شود، «مسلمان شدن يا كشته و اسير شدن» اتفاق
نظرى به چشم می‌خورد، چنان كه به اتفاق فقها با اهل كتاب قتال می‌شود تا مسلمان شوند يا جزيه بپردازند يا كشته شوند. توضيح يكى از فقيهان در اين باره كه قتال با مشركان تا مسلمان شدن يا كشته شدن ادامه می‌يابد، جالب توجه است.
حصر حكم در غير اهل كتاب به كشته شدن يا قبول اسلام اضافى است نسبت به قبول جزيه از اهل كتاب، (يعنى از اهل كتاب می‌توان جزيه گرفت، ولى از مشركان نه) والا در احكام جهاد خواهد آمد كه امام و نايب او بلكه حتى سلطان جور می‌تواند به مشركان امان دهد كه از آن به «عقد ذمام» تعبير می‌شود، بلكه آحاد مسلمين نيز می‌توانند به آحاد مشركان تا ده نفر يا بيشتر امان دهند، چنان چه امام يا رهبر مسلمين كه زمام امر جهاد را در كف دارد، می‌تواند به مدت يك سال يا بيشتر قرارداد هُدنه با مشركان منعقد نمايد.[13]
مدعاى اين نوشته آن است كه دليلى بر «وجوب جهاد با مشرك بما هو مشرك» وجود ندارد، نه آيات، نه روايات، نه سيره و سنت پيامبر و نه اجماع؛ چنان چه دليل معتبرى بر مسأله دوم ـ يعنى جهاد با مشركان تا مسلمان شدن ـ غير از اتفاق فقها وجود ندارد.
احتمال اين كه اتفاق فقها در اين مسأله فقهى ـ وجوب جهاد با مشركان تا مسلمان شدن يا كشته و اسير گشتن ـ مستند به آيات و روايات باشد، بسيار قوى است. آيات و احاديث فراوانى در احكام جهاد وجود دارد كه بعيد است اتفاق حاصل شده فارغ از آن‌ها باشد. از اين رو حجيت اين اتفاق و اجماع مدركى ـ در صورتى كه نتوان از دلايل موجود چنين حكمى را استظهار نمود ـ مخدوش خواهد بود. اينك بررسى دلايل ديگر:
الف. آيات قرآن ـ آيات جهاد
آیة نخست
«وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ الله الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ الله لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ * وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلاَ تُقَاتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاء الْكَافِرِينَ * فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ»[14]
«و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد ولى از اندازه درنگذريد زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد * و هر كجا بر ايشان دست‏يافتيد آنان را بكشيد و همان گونه كه شما را بيرون راندند آنان را بيرون برانيد [چرا كه] فتنه [=شرك] از قتل بدتر است [با اين همه] در كنار مسجد الحرام با آنان جنگ مكنيد مگر آنكه با شما در آن جا به جنگ درآيند پس اگر با شما جنگيدند آنان را بكشيد كه كيفر كافران چنين است * و اگر بازايستادند البته خدا آمرزنده مهربان است»
اين آيات، نخستين آياتى است كه دستور جنگ با كافران را می‌دهد و مسلمانان را در قتال با كفار و مشركانى كه با آنان سر جنگ دارند، مجاز می‌شمارد. ممكن است مشركان، بالفعل با مسلمانان بجنگند، در اين صورت جهاد مسلمانان دفاعى خواهد بود و ممكن است هنوز فرصت روشن كردن آتش جنگ را پيدا نكرده باشند، اما اگر فرصت پيدا كنند، در جنگ با مسلمانان ترديد نخواهند كرد. مسلمانان موظف‌اند با اين گروه از كافران نيز، كه دشمن مسلمانان‌اند بجنگند. در اين فرض جهاد مسلمانان، ابتدايى خواهد بود. پس اين آيه مربوط به جهاد دفاعى صرف نيست، چنان چه برخى پنداشته‌اند،[15] بلكه اعم از دفاعى و ابتدايى است.[16]
احتمال ديگر آن است كه اصلاً آيه در مقام بيان دفاعى يا ابتدايى بودن جهاد نيست، بلكه مؤمنان را مخاطب قرار داده كه با كسانى بجنگيد كه با شما می‌جنگند، نه با زنان و سالخوردگان.[17]
بنابراين احتمال، آية نخست ناظر به ابتدايى يا دفاعى بودن جهاد نخواهد بود. خداوند سبحان در نخستين دستورى كه براى جهاد صادر كرده، مسلمانان را از تعدى و تجاوز به دشمنان برحذر داشته، چرا كه در فرهنگ اسلامى، حتى در حال نبرد با دشمن نيز نبايد از حد متعارف و عدالت خارج شد. سپس برخى از اعمال و رفتار بد مشركان را كه فتنه گرى عليه مسلمانان است، يادآور شده مثل:اخراج آنان از شهر و ديارشان (مكه) و چون فتنه گرى بدتر از كشتن است، از اين رو دستور می‌دهد كسانى را كه به چنين اعمالى مبادرت می‌ورزند، هر جا يافتيد، بكشيد، اما در مسجدالحرام با آنان نجنگيد، مگر اين كه آنان جنگ را آغاز كنند. در عين حال اگر از اعمال و رفتار خود دست برداشتند، خداوند بخشنده و مهربان است.
در اين كه متعلق (انتهوا) در آيه شريفه چيست؟، دو احتمال وجود دارد:
ـ احتمال نخست آن كه، اگر دست از كفر و شرك برداشتند، شما با آنان نجنگيد و خداوند بخشنده و مهربان است.
بنابراين احتمال غايت جهاد ابتدايى «دست شستن كفار از كفر و گرويدن به اسلام» خواهد بود. در اين صورت آيه شريفه می‌تواند شاهدى براى فقيهان باشد، به ويژه براى آنان كه فلسفة جهاد ابتدايى را اسلام آوردن مشركان می‌دانند.
ـ احتمال دوم، آن كه اگر دست از فتنه گرى عليه مسلمانان برداشتند و ديگر سرجنگ با شما نداشتند، شما هم با آنان نجنگيد. بنابراين احتمال غايت جهاد ابتدايى لزوماً مسلمان شدن كفار نيست، بلكه به محض پشيمانى از اعمال و رفتارشان شما هم با آنان نجنگيد. به محض پشيمانى از اعمال و رفتارشان و پايان فتنه گرى، جنگ متوقف می‌شود. به نظر می‌رسد كه اين احتمال با ظاهر آيه و با آيات قبلى اين سوره تناسب بيشترى دارد.
در ادامه می‌فرمايد:
«وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ فَإِنِ انتَهَواْ فَلاَ عُدْوَانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ».[18]
«با آنان بجنگيد تا ديگر فتنه‏اى نباشد و دين مخصوص خدا شود پس اگر دست برداشتند تجاوز جز بر ستمكاران روا نيست»
دربارة اين آيه نيز دو احتمال مطرح است:اول آن كه، در آيه «محدودة زمانى قتال با مشركان» ترسيم شده؛ يعنى مسلمانان وظيفه دارند با مشركانى كه با آنان سرجنگ دارند؛ بجنگند تا وقتى كه دست از فتنه گرى بردارند و حاكميت دين خدا را بپذيرند.
بنابراين احتمال، كه معناى ظاهرى آيه است، در صورتى كه مشركان از فتنه گرى بر ضد مسلمانان دست برداشته و مانع دعوت آنان و گسترش اسلام نشوند، از تفتين و تحريك مسلمانان براى رها كردن دينشان دست بردارند، مسلمانان موظف به جنگ با آنان نيستند، هر چند در حال كفر باقى بمانند و ايمان نياورند.
احتمال دوم آن است كه «فتنه» به معناى كفر و شرك باشد كه كفار و مشركان بايد از كفر و شرك دست شسته و اسلام آورند والا با آنان بجنگيد تا كشته شوند.[19] بنابراين احتمال، آيه، دليل جهاد ابتدايى به معناى خاص و مصطلح آن خواهد بود، يعنى جنگ با كفار براى مسلمان كردن آنان. ولى اين آيه نيز مانند آيات قبلى با احتمال اول تناسب بيشترى دارد، به اين معنا كه غايت جنگ «ترك فتنه گرى از سوى مشركان» است.
«فتنه»[20] در قرآن كريم معانى مختلفى دارد. ولى در اين آيات به معناى «كفر و شرك همراه با آزار و اذيت مسلمانان و ايجاد مزاحمت در راه نشر دين خدا» به كار رفته است.[21] برخى از مصاديق فتنة كفار در آيه 216 سورة بقره آمده است:صد عن سبيل الله، اخراج اهالى مكه از شهر و مسجد الحرام، تلاش براى منصرف كردن مسلمانان از عقيده و ايمان و ارتداد آنان از جمله مصاديق فتنه گرى است. چنان كه اگر به شأن نزول اين آيات توجه شود، اعمالى كه مشركان در مكه با مسلمانان داشتند مثل آزار و اذيت آنان به سبب ايمان به رسول خدا، تحت فشار قراردادن پيامبر به منظور انصراف از دعوت اسلامى، تحريم اقتصادى مسلمانان، اخراج آنان از مكه، تهديد مسلمانان و هر كسى كه با آنان رابطه داشته باشد، فريب دادن مسلمانان جديد الايمان براى منصرف شدن از آيين اسلام و ده‌ها نمونة ديگر همگى از مصاديق «فتنه» است.
اما تعبير «وَيَكُونَ الدِّينُ للهِ» نيز لزوماً به معناى مسلمان شدن همة كفار نيست تا گفته شود: بايد با مشركان جنگيد تا دست از فتنه گرى برداشته، مسلمان شوند و احدى كافر باقى نماند. چرا كه اين تعبير، ظهور در چنين معنايى ندارد، می‌تواند به معناى «حاكميت و سيادت دين خدا» باشد نه مسلمان شدن تك تك مشركان. اگر هم در چنين معنا و مفهومى ظهور داشته باشد، حتماً به اين معنا نيست كه  مشركان بايد به اجبار مسلمان شوند. تفسير شيخ طوسى را پس از اين، نقل خواهيم كرد.
پس اين آيات بر «جهاد با مشركان على وجه الاطلاق» دلالت نداشته و مقيد به قيودى هم چون «سرجنگ داشتن با مسلمانان» و «فتنه گرى» است،[22] از اين رو نمی‌تواند جهاد ابتدايى مصطلح، يعنى قتال با مشركان براى وادار كردن آنان به اسلام (جهاد على الاسلام) را اثبات نمايد. هر چند وجوب جهاد ابتدايى به معناى عام از آن استفاده می‌شود، يعنى جهاد ابتدايى به منظور پايان دادن به فتنه گرى مشركان  و حاكميت دين خدا ـ اسلام ـ.
پذيرفتن حاكميت اسلام،غير از پذيرش اسلام و مسلمان شدن است، هرگاه مسلمانان با كافران جهاد كنند تا اسلام در سرزمين‌هاى ديگر نيز حاكميت يابد، هر چند عده‌ای مشرك نيز در آن سرزمين به زندگى خود مشغول باشند، باز هم اسلام حاكميت پيدا كرده است و با تعبير «وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّهِ» سازگار است. پس اين آيات اطلاق نداشته و در زمرة آيات مقيّد خواهند بود.
آیة دوم
مشابه آيات فوق در سوره مباركة انفال نيز به چشم می‌خورد.می‌فرمايد:
«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ الله فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ * ... وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ الله بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ * وَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ الله مَوْلاَكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ»[23]
«بى‏گمان كسانى كه كفر ورزيدند اموال خود را خرج مى‏كنند تا [مردم را] از راه خدا بازدارند پس به زودى [همه] آن را خرج مى‏كنند و آنگاه حسرتى بر آنان خواهد گشت‏سپس مغلوب مى‏شوند و كسانى كه كفر ورزيدند به سوى دوزخ گردآورده خواهند شد* ... و با آنان بجنگيد تا فتنه‏اى بر جاى نماند و دين يكسره از آن خدا گردد پس اگر [از كفر] بازايستند قطعا خدا به آنچه انجام مى‏دهند بيناست * و اگر روى برتافتند پس بدانيد كه خدا سرور شماست چه نيكو سرور و چه نيكو ياورى است»
اين آيه نيز مورد استناد بعضى از فقيهان براى جهاد ابتدايى قرار گرفته است.[24]
اين آيات دربارة مشركان مكه نازل شده كه اموال خود را خرج  می‌كنند تا با دين خدا مقابله نمايند و مانع گسترش راه و رسم الهى شوند، ولى به سبب شكستى كه در اين راه متحمل می‌شوند، دچار حسرت و پشيمانى می‌گردند. مسلمانان وظيفه دارند با آنان بجنگند تا فتنه‌ای در كار نباشد و دين خدا به طور كلى حاكميت پيدا كند. «وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه» بديهى است اين آيات نيز مانند آيات پيشين غايت قتال را «مسلمان شدن مشركان» قرار نداده، بلكه «پايان فتنه گرى و حاكميت دين خدا» قرار داده است.
امين الاسلام طبرسى پس از تفسير «فتنه» به شرك، غايت قتال را اين چنين ترسيم كرده است:
تا آن كه كافر غيرمعاهدى باقى نماند، چون كافرانى كه در برابر مسلمانان تعهدى ندارند، در قوم و قبيلة خود عزيز بوده و احساس قدرت می‌كنند و مردم را به دين و آيين خود فرا می‌خوانند و در دين خدا فتنه می‌كنند. قتال براى آن است كه اهل حق و اهل باطل همگى بر دين حق اجتماع نمايند.[25]
شيخ طوسى از فقيهان و مفسران بر جستة شيعى اين پرسش را مطرح كرده كه «چرا قرآن كريم به جاى آن كه غايت را (لايكون كفراً) قرار دهد، (لايكون فتنه) قژرار داده است ؟» سپس پاسخ می‌دهد:
كافر اسير و ذليل، مردم را نسبت به دين شان فريب نمی‌دهد و توانايى منصرف كردن مردم را از دين شان ندارد، چون شخص ذليل مانند شخص عزيز و توانا نمی‌تواند كسى را به مرام خود فرابخواند.[26]
شيخ جملة «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»[27] را در سورة توبه غلبه به وسيلة دلايل و حجج تفسير كرده است. [28]
تفسير ديگر از اين جمله فراگير شدن اسلام و مسلمان شدن اهالى روى زمين است، اما پس از ظهور امام زمان (عج).
زراره روايتى از امام صادق‏(ع) نقل كرده كه حضرت فرمود:
تأويل و تفسير اين آيه هنوز فرا نرسيده و هنگامى كه قائم ما قيام كند، افرادى كه محضر او را درك كنند، تأويل اين آيه را مشاهده خواهند كرد. به خداسوگند كه در آن زمان دين محمد(ص) به همة نقاطى كه آرامش شب آن جارا فرا می‌گيرد، خواهد رسيد تا در روى زمين مشرك و بت پرستى باقى نماند.[29]
معناى اين روايت اين نيست كه همة مردم با جهاد مجبور به رها كردن شرك خواهند شد، بلكه به قول شيخ طوسى با ادله و براهين دين خدا در جهان گسترش خواهد يافت.
مشابه آن را محمدبن مسلم از امام باقر(ع) نيز نقل كرده، متن روايت چنين است:
قلت لابى جعفر(ع) فى قول الله عزوجل «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لله» فقال:لم يجىء تأويل هذه الآية بعد. ان رسول الله(ص) رخص لهم لحاجته و حاجة اصحابه فلو قدجاء تأويلها لم يقبل منهم و لكنهم يقتلون حتى يوحّد الله عزوجل و حتى لايكون شرك.[30]
دربارة سخن خداوند «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لله» از امام باقر(ع) پرسیدم، فرمود: هنوز زمان تأویل این آیه فرا نرسیده رسول خدا(ص) به خاطر نیاز خود و اصحابش به آنان مهلت داد، هرگاه زمان تأویل آیه فرا رسد (غیر از اسلام) از آنان پذیرفته نمی‌شود، بلکه با آنان جنگ می‌شود تا به خداوند عزوجل ایمان آورند و شرکی نباشد.
در اين روايت سخن از قتال با مشركان است كه پس از ظهور امام عصر(عج) كشته می‌شوند تا مشركى در روى زمين باقى نماند.
روايت هر چند از نظر سند صحيح است، ولى از نظر دلالت مربوط به عصر امام زمان(عج) است. گويا پيش از آن زمان چنين چيزى امكان وقوع نداشته و وظيفه و رسالتى وجود ندارد، خصوصاً زمانى كه می‌فرمايد، «پيامبر به آنان رخصت داده»؛ يعنى به اهل كتاب اجازه داده شده كه جزيه دهند، و به كافران تا ظهور امام عصر مهلت داده شده و به منافقان اجازه داده شده كه همان اسلام ظاهرى را داشته باشند، هر چند از قلب‌هاى آنان آگاه است. [31]
همان گونه كه ملاحظه شد اين آيه نيز دلالت روشنى بر وجوب جهاد ابتدايى به معناى خاص؛ يعنى وادار كردن مشركان به اسلام ندارد.
آیة سوم
«كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ وَالله يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ».[32]
«بر شما كارزار واجب شده است در حالى كه براى شما ناگوار است و بسا چيزى را خوش نمى‏داريد و آن براى شما خوب است و بسا چيزى را دوست مى‏داريد و آن براى شما بد است و خدا مى‏داند و شما نمى‏دانيد»
يكى ديگر از آياتى كه براى وجوب جهاد ابتدايى مورد استناد قرار گرفته، اين آيه است.[33] برخى از فقيهان آيه را مطلق دانسته‌اند كه لازمه اش وجوب قتال ابتدايى با كفار است.[34]
ولى آيا واقعاً اين آيه اطلاق دارد؟ يكى از شرايط اطلاق كلام آن است كه متكلم در مقام بيان باشد، طبعاً در چنين مقامى اگر قيد و خصوصيتى در سخن نبود، می‌فهميم كه كلام مطلق است. آيا خداوند در اين آيه در مقام بيان بوده تا همة اقسام جهاد ابتدايى و همة اقسام جهاد دفاعى را شامل شود؟
تعليلى كه در آيه آمده، چنين است:
با آن كه قتال خوشايند شما نيست، ولى بر شما واجب شده، زيرا ممكن است چيزى خوشايند شما نباشد، ولى خير شما در انجام آن كار باشد، چنان كه ممكن است چيزى خوشايند و مطلوب شما باشد، ولى چون در واقع به ضرر شماست، خداوند آن را بر شما ممنوع كرده باشد. خداوند از خير و شر آگاه است و شما آگاه نيستيد.[35]
اشكال: اساساً جهادى كه خير آن براى مردم روشن نيست و نيازمند تذكر و يادآورى است، جهاد ابتدايى است و الا خير بودن جهاد دفاعى واضح است و اصلاً نيازى به يادآورى ندارد. پس، از تعليل در آيه بر می‌آيد كه اساساً مقصود از «قتال»، قتال ابتدايى است و الا قتال دفاعى حتى نياز به تشريع از جانب شارع ندارد و عقل آدمى لزوم و وجوب آن را درك می‌كند.
پاسخ: جهاد دفاعى منحصر به دفاع از جان و مال و ناموس نيست كه خير بودن آن واضح و آشكار باشد و عقل، لزوم و ضرورتش را به روشنى درك كند. دفاع از كيان اسلام، سرزمين‌هاى اسلامى، جان و مال مسلمانان ديگر در اقصى نقاط جهان نيز از اقسام جهاد دفاعى هستند، ولى خير بودن آن‌ها آن قدر روشن نيست كه نيازمند تذكر و تشريع از جانب  خداوند نباشد.
از اين رو، استناد به تعليل در آيه براى وجوب قتال، نمی‌تواند اختصاص آيه را به جهاد ابتدايى ثابت كند، آيه اعم از دفاعى و ابتدايى است.
افزون بر آن، اگر آيه مخصوص جهاد ابتدايى هم باشد، چون جهاد ابتدايى در قرآن كريم اقسامى دارد ـ كه بعد از اين بيان خواهد شد ـ از اين آيه بر نمی‌آيد كه كدام قسم مورد نظر است و اگر همة اقسام آن هم مورد نظر باشد، هدف و فلسفة آن را بيان نمی‌كند. بايد با مراجعه به آيات ديگر و نيز احاديث، فلسفه و غايت جهاد ابتدايى را به دست آورد.
آيا از اين آيه مشروعيت جهاد ابتدايى مصطلح؛ يعنى جهاد براى وادار كردن مشركان به اسلام، استفاده می‌شود؟ به نظر می‌رسد كه آيه در چنين معنايى ظهور ندارد. حتى اگر آيه در مقام بيان بوده و اطلاق داشته باشد، به وسيلة آيات ديگر، كه جهاد با مشركان را به قيودى مقيد كرده، تقييد می‌شود. گذشته از اين كه آيات بعدى در همين سوره، به تنهايى اطلاق آن را تضعيف می‌كند و نيازى به آيات ديگر در سوره‌هاى مختلف قرآن نيست، چون مربوط به مشركانى است كه با مسلمانان سرستيز دارند.
آیة چهارم
«فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ الله لاَ تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى الله أَن يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَالله أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنكِيلاً».[36]
«پس در راه خدا پيكار كن جز عهده‏دار شخص خود نيستى و[لى] مؤمنان را [به مبارزه] برانگيز باشد كه خداوند آسيب كسانى را كه كفر ورزيده‏اند [از آنان] باز دارد و خداست كه قدرتش بيشتر و كيفرش سخت‏تر است»
آيه شريفه پس از جنگ احد و در ماجراى غزوة بدر صغرا نازل شده است، وقتى ابوسفيان در اُحُد از حضور در موسم بدر صغرا ـ بازارى در ذى قعده ـ براى جنگ با مسلمانان خبر داد، پيامبر مردم را به جهاد با مشركان فراخواند، ولى با بى ميلى آنان روبه رو شد، اين آيه نازل شد و پيامبر را مأمور قتال در راه خدا نمود، هر چند يكّه و تنها. از اين رو، بعضى از مفسران اين دستور را مخصوص پيامبر دانسته‌اند كه به تنهايى موظف به قتال با مشركان بود، در حالى كه مسلمانان چنين وظيفه‌ای ندارند. البته موظف بود مؤمنان را به قتال تشويق كند.[37]
برخى از علما معتقدند كه عموم تعليل در آيه شريفه ـ كفّ بأس كافران ـ كه علت قتال شمرده شده، اشعار دارد كه حكم قتال با مشركان نيز عام است و اختصاص به قتال دفاعى ندارد و قتال ابتدايى را هم شامل می‌شود. چون قدرت كفار تضعيف نمی‌شود مگر با تطهير زمين از لوث و ناپاكى و نجاست كفار و فتنه آنان.[38]
ولى به نظر می‌رسد كه تعليل آيه ـ يعنى جلوگيرى از قدرت كفار از جانب خداوند ـ پيوند روشنى با جهاد ابتدايى به معناى مصطلح آن، كه به منظور دعوت كفار به اسلام انجام می‌گيرد، ندارد. بلكه از تعليل آيه وجوب جهاد ابتدايى با هدف «شكستن صولت كفار و كاهش قدرت و به ضعف كشاندن ايشان» استفاده می‌شود. بنابراين اگر مسلمانان با كافران جنگيدند و آنان را شكست دادند، وجود اقليتى كافر كه در ضعف كامل به سر ببرند، با هدف اين آيه كاملاً سازگار است.
پس از آيه شريفه، وجوب «جهاد ابتدايى على الاسلام» استفاده نمی‌شود، بلكه تنها وجوب جهاد ابتدايى براى تسلط بر كافران و شكستن قدرت آنان، به گونه‌ای كه سدى در راه تحقق اهداف اسلام نباشند، استفاده می‌شود.
آیة پنجم
«فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ الله الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ الله فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا * وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الله وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَـذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا»[39]
«پس بايد كسانى كه زندگى دنيا را به آخرت سودا مى‏كنند در راه خدا بجنگند و هر كس در راه خدا بجنگد و كشته يا پيروز شود به زودى پاداشى بزرگ به او خواهيم داد * و چرا شما در راه خدا [و در راه نجات] مردان و زنان و كودكان مستضعف نمى‏جنگيد همانان كه مى‏گويند پروردگارا ما را از اين شهرى كه مردمش ستم‏پيشه‏اند بيرون ببر و از جانب خود براى ما سرپرستى قرار ده و از نزد خويش ياورى براى ما تعيين فرما»
آيه نخست يادآور اين معناست كه كسانى كه خواهان سعادت اخروى بوده و حاضر به مبادلة زندگى دنيوى با زندگى اخروى هستند، بايد در راه خدا قتال كنند. سپس اجر و پاداش كسانى را كه در راه خدا می‌جنگند، به شهادت رسيده يا پيروز می‌شوند، متذكر می‌شود. برخلاف نظر بعضى از فقها،[40] اين آيه هر چند بر «وجوب قتال» دلالت دارد، اما جهاد ابتدايى به معناى مصطلح ـ جهاد على الاسلام ـ از آن استفاده نمی‌شود.
در آيه دوم مسلمانان را سرزنش می‌كند كه چرا در راه خدا و نجات مستضعفان نمی‌جنگيد، آنان كه به درگاه خدا استغاثه می‌كنند كه «پروردگارا! ما را از اين سرزمينى كه اهالى‌اش ستم گرند، نجات ده و ولى و سرپرست و ياورى از جانب خود براى ما قرار ده.»
نكاتى كه از اين آيه استفاده می‌شود، عبارتند از:
1. به تناسب شأن نزول آيه كه مربوط به مسلمانان مكه است كه اجازة هجرت به آنان نمی‌دادند، بر مسلمانان واجب است براى نجات كسانى كه در دارالكفر ـ به استضعاف كشيده شده‌اند، بجنگند. در آيه شريفه «وجوب قتال» دائر مدار «استضعاف» قرار گرفته، اگر جملة بعدى «الَّذِينَ يَقُولُونَ...» نبود، چنين استظهار می‌شد: حتى اگر اين گروه غيرمسلمان و مشرك هم باشند، بايد براى نجات شان از استضعاف جنگيد، ولى از اين جمله كه به معرفى آنان پرداخته، بر می‌آيد كه موحدند و به درگاه خدا استغاثه می‌كنند. پس شرط تكليف اين  نيست كه آن گروه مستضعف حتماً مسلمان باشند، همين كه موحد باشند، كافى است؛
2. وجوب قتال براى نجات آنان دائرمدار «يارى طلبيدن آنان از مسلمانان» نيست، همين كه گروهى در استضعاف به سر برده و از خداوند طلب يارى نمايند، كافى است كه اين تكليف برعهدة مسلمانان قرار گيرد؛
3. وجوب قتال مشروط به اين نيست كه مستضعفان تحت ظلم و ستم اهالى آن شهر قرار گيرند، همين كه اهالى آن شهر ظالم و ستم گر باشند، هر چند در حق ديگران ستم نمايند، كافى است، مگر آن كه از به استضعاف كشيده شدن آنان برآيد كه تحت ظلم و ستم قرار دارند؛
4. گويا اين تكليف، يك وظيفة انسانى و عقلانى است و لسان آيه «مَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ...» به گونه‌ای است كه مسلمانان را به يك وظيفه انسانى و عقلانى ارشاد می‌كند، چرا كه همراه با توبيخ است، گويا نيازى به دستور شرع در اين زمينه نيست و به حكم عقل اين تكليف برعهدة مسلمانان است و ظاهراً عقل اقدام براى نجات مظلومان و مستضعفان را مشروط به شرطى نمی‌داند.
پس اين آيه با وجوب جهاد ابتدايى مصطلح ارتباطى ندارد و نمی‌تواند دليلى بر «جهاد ابتدايى على الاسلام» باشد، بلكه بر «وجوب جهاد ابتدايى آزادى بخش» دلالت دارد كه يكى از اقسام جهاد ابتدايى در قرآن كريم است.
آیة ششم
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ الله فَتَبَيَّنُواْ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِندَ الله مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ الله عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُواْ إِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا»[41]
«اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد چون در راه خدا سفر مى‏كنيد [خوب] رسيدگى كنيد و به كسى كه نزد شما [اظهار] اسلام مى‏كند مگوييد تو مؤمن نيستى [تا بدين بهانه] متاع زندگى دنيا را بجوييد چرا كه غنيمتهاى فراوان نزد خداست قبلا خودتان [نيز] همين گونه بوديد و خدا بر شما منت نهاد پس خوب رسيدگى كنيد كه خدا همواره به آنچه انجام مى‏دهيد آگاه است»
منظور از «ضرب» در آيه، حركت در زمين و مسافرت است و مقيد كردن آن به «سبيل الله» بر «خروج براى جهاد» دلالت می‌كند. مقصود از «تبّين» نيز تحقيق براى تشخيص مؤمن از كافر است. و قرينة اين معنا «لاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا» است. منظور از «القاى سلام» نيز سلام كردن و درود فرستادن مانند سلام كردن مؤمنان به يكديگر است.
آيه مباركه با آن كه همراه با موعظه و نوعى توبيخ است، اما صراحت ندارد كه مؤمنى،شخصى را كه ايمان آورده بود، به گمان اين كه قلباً مؤمن نشده، كشته و سپس اين آيه نازل شده باشد. بلكه تنها ظهور در اين معنا دارد كه بعضى از مؤمنان، برخى از مشركان را كه به آنان مثل مؤمنان سلام كرده‌اند، به سبب عدم اعتماد به آنان و به گمان آن كه از ترس جانشان اظهار ايمان می‌كنند، كشته‌اند. آيه به مؤمنان هشدار می‌دهد كه همان اسلام ظاهرى كافى است و شما موظف به ايمان قلبى آنان نيستيد و امر قلوب به خداوند مربوط می‌شود.
سپس می‌افزايد: بى اعتنايى شما به ايمان ظاهرى مشركان مثل آن است كه به طمع غنيمت آن‌ها را بكشيد، در حالى كه اين ويژگى مربوط به پيش از ايمان آوردن شماست كه به دنيا طمع داشتيد، ولى اكنون كه خداوند بر شما منت نهاد، بايد تحقيق كنيد كه آن‌ها راست می‌گويند يا نه؟[42]
احتمال ديگر آن است كه شما نيز در اوايل امر كافر بوديد، سپس ايمان آورديد وازترس كفار ايمان خود را پنهان می‌داشتيد و به مرور زمان اظهار كرديد و ايمانتان تقويت شد.[43]
دربارة شأن نزول آيه ماجرايى نقل شده، هر چند از نظر افراد ماجرا خالى از ابهام نيست. پيامبر اكرم‏(ص) پس از جنگ خيبر اسامة بن زيد را همراه با لشكرى به سراغ بعضى از قُراى يهود، نزديك فدك فرستاد تا آنان را به اسلام دعوت كنند. مردى با شنيدن اين خبر اموال و اهل و عيالش را در ناحيه‌ای كوهستانى جمع كرد و شهادتين گفت. اسامه به او برخورد كرد، طعنى بر وى زد و او را كشت و بعد از بازگشت ماجرا را براى پيامبر تعريف كرد. حضرت فرمود: «قتلت رجلا شهد ان لا اله الا الله و انى رسول الله؟!» يعنى آيا فردى را به قتل رساندى كه شهادت به توحيد الهى و نبوت من داده بود؟
اسامه پاسخ داد: اى رسول خدا! او براى نجات جانش شهادتين را بر زبان جارى كرد. حضرت فرمود: «تو نه پرده از قلب او كنار زدى و نه آن چه بر زبانش جارى شد، پذيرفتى و نه آن چه در نفس او بود، دانستى.»
اسامه سوگند خورد كه پس از آن احدى را كه شهادتين گفته باشد، نكشد و با همين استدلال در زمان خلافت على‏(ع) در ركاب آن حضرت در جنگ‌ها حضور پيدا نكرد.[44]
چگونگى استدلال به آيه
اگر (سلام) نشانة اسلام آوردن باشد و كشتن چنين افرادى مجاز نباشد، معلوم می‌شود كه آيه غايت قتال را «اسلام آوردن» دانسته؛ يعنى تا مسلمان نشده‌اند، محكوم به قتلند. پس يكى از اقسام جهاد با مشركان، جهاد ابتدايى مصطلح؛ يعنى جهاد براى اسلام آوردن مشركان است. چون اگر غايت جهاد «اسلام آوردن مشركان» باشد، تا غايت تحقق نيابد، جنگ ادامه خواهد داشت. [45]
نقد و بررسى
اگر اين استدلال، تمام باشد، «سلام كردن» خصوصيتى نخواهد داشت، بلكه هر سخن و رفتارى كه از سوى مشركان ابراز شود كه نشانة اسلام آوردن آن‌هاست، كافى خواهد بود و نمی‌توان آنان را به قتل رساند.
ولى دربارة اين استدلال دو نكته قابل دقت و تأمل است: اول آن كه، در آيه شريفه احتمال ديگرى هم وجود دارد و آن اين كه «القاى سلام» به معناى اعلان آمادگى براى صلح باشد. سلام در لغت به معناى صلح است. بنابر برخى از قرائت‌ها هم (سَلَم) است كه به معناى صلح می‌باشد.[46] بنا بر اين معنا، اگر كافران براى صلح اعلان آمادگى كردند، نمی‌توان گفت:شما ايمان نداريد و محكوم به قتل می‌باشيد، بايد به درخواست صلح آنان توجه كرد و تحقيق نمود كه در درخواست خود صادقند يا نه. پس «درخواست صلح و تسليم شدن» نيز براى در امان بودن مشركان كافى است و ضرورت ندارد كه براى حفظ جانشان حتماً مسلمان شوند. با وجود اين احتمال، استدلال به آيه با دشوارى روبه رو خواهد شد. گفتنى است كه اين احتمال با شأن نزول آيه ناسازگار است.
دوم آن كه، آيا می‌توان جهاد ابتدايى به معناى مصطلح را با چنين تعبيرات كنايى در قرآن اثبات كرد؟
آيا براى چنين مسأله مهمى كه مسلمانان بتوانند براى دعوت كفار به اسلام بجنگند، نبايد به سراغ دلايل روشن ترى رفت؟! آن چه از اين آيه استفاده می‌شود، آن است كه اگر يكى از مشركان در جنگ از اردوگاه مشركان گسست و به اردوگاه مسلمانان پيوست، بايد نسبت به صداقتش تحقيق كرد و نبايد فوراً به او گفت، تو دروغ می‌گويى و او را به قتل رساند. از اين بيان بر نمی‌آيد كه غايت قتال با مشركان لزوماً «اسلام آوردن» آن‌هاست. بلكه اگر مشركى از شرك و بت پرستى دست كشيد و ايمان آورد، نمی‌توان او را به قتل رساند. اين بيان منافاتى با اين مطلب ندارد كه هدف از جهاد ابتدايى مسلمان شدن آن‌ها نباشد، بلكه اهداف ديگرى مثل نجات مظلومان و مستضعفان، حاكميت اسلام در سرزمين‌هاى مختلف و يا پايان دادن به فتنه گرى مشركان كينه توز باشد؛ هرگاه مشركى اسلام آورد، به معناى رو آوردن به دامن اسلام و ترك اعمال و رفتار گذشته است و قهراً جان و مالش در امان خواهد بود.
آیة هفتم
«بَرَاءةٌ مِّنَ الله وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ * فَسِيحُواْ فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُواْ أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي الله وَأَنَّ الله مُخْزِي الْكَافِرِينَ * وَأَذَانٌ مِّنَ الله وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ الله بَرِيءٌ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِن تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي الله وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ * إِلاَّ الَّذِينَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُواْ عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّواْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ الله يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ»[47]
«[اين آيات] اعلام بيزارى [و عدم تعهد] است از طرف خدا و پيامبرش نسبت به آن مشركانى كه با ايشان پيمان بسته‏ايد * پس [اى مشركان] چهار ماه [ديگر با امنيت كامل] در زمين بگرديد و بدانيد كه شما نمى‏توانيد خدا را به ستوه آوريد و اين خداست كه رسواكننده كافران است * و [اين آيات] اعلامى است از جانب خدا و پيامبرش به مردم در روز حج اكبر كه خدا و پيامبرش در برابر مشركان تعهدى ندارند [با اين حال] اگر [از كفر] توبه كنيد آن براى شما بهتر است و اگر روى بگردانيد پس بدانيد كه شما خدا را درمانده نخواهيد كرد و كسانى را كه كفر ورزيدند از عذابى دردناك خبر ده * مگر آن مشركانى كه با آنان پيمان بسته‏ايد و چيزى از [تعهدات خود نسبت به] شما فروگذار نكرده و كسى را بر ضد شما پشتيبانى ننموده‏اند پس پيمان اينان را تا [پايان] مدتشان تمام كنيد چرا كه خدا پرهيزگاران را دوست دارد»
اين آيات پس از بازگشت پيامبر از غزوة تبوك و در سال نهم هجرى نازل شد. گفته شده كه پيامبر پيش از نزول اين آيات با مشركانى كه با آن حضرت سر ستيز نداشتند، جنگ نكرده بود؛[48] ولى اين آيات اعلان جنگ به همة مشركان است.
آية نخست، برائت از «مشركان معاهد» است. مشركانى كه با مسلمانان «پيمان عدم تعرض» بسته بودند.
آية دوم، بيان فرصت چهار ماهه به آنان است كه بدانند پس از چهار ماه عهد و پيمانى ميان خدا و رسول او با مشركان نيست و «پيمان ترك مخاصمه» به پايان می‌رسد.
در آية سوم، برائت خدا و رسول او از مشركان در روز «حج اكبر» از جانب خدا و رسول او به اطلاع مردم می‌رسد. برخى از مفسران، آيه نخست را اعلان برائت از «مشركان معاهد» و اين آيه را اعلان برائت از «همة مشركان» دانسته‌اند و آية چهارم را كه مشركان معاهد پيمان شكن را استثنا كرده، قرينة اين تفسير دانسته‌اند.[49]
ولى اين تفسير صحيح به نظر نمی‌رسد؛ زيرا:
اولاً: آيه نخست فقط برائت خدا و رسول او را از مشركان معاهَد بيان می‌كند، ولى در آية سوم سخن از «اعلان برائت» در روز معينى به مردم است. معلوم می‌شود همان حكم مطرح شده در آية نخست در اين روز به اطلاع مردم می‌رسد تا گمان نكنند كه خدا و رسول او بدون اطلاع به مشركان، پيمان‌هاى گذشته را تمام شده دانسته و آن را نقض كرده‌اند.[50]
ثانياً: «ال» در المشركين در آية سوم «ال» عهد ذكرى است؛ يعنى همان مشركان معاهد كه در آيه نخست مورد بحث بودند.[51]
ثالثاً: آية چهارم «مشركان معاهد» را از «همة مشركان» استثنا نكرده، بلكه «مشركان معاهدى را كه نقض پيمان نكرده و دشمنان مسلمانان را يارى ننموده‌اند» از «مشركانِ معاهد»، كه در آيات پيشين از آنان اعلان برائت شده، استثنا كرده است. اين گروه از مشركان به سبب وفادارى بر پيمان تا پايان مدت قرارداد مورد تعرض قرار نمی‌گيرند.
رابعاً: مشركان غيرمعاهد از ابتدا پيمانى با مسلمانان نبسته بودند تا خدا و رسول او از اتمام عهد و پيمان سخن بگويند. لذا به نظر می‌رسد اصلاً در اين آيات حكم مشركان غيرمعاهد ـ كه در مناطق مختلف سرزمين حجاز سرگرم زندگى خود بودند ـ مطرح نيست. حكم اين دسته از مشركان ـ كه ممكن است مشركانى باشند كه با مسلمانان سر جنگ داشته، ولى پيمان ترك مخاصمه‌ای هم امضا نكرده‌اند و ممكن است مشركانى باشند كه اساساً سرگرم زندگى خويش‌اند و كارى با مسلمانان و دين آنان ندارند ـ بايد از آيات ديگر استفاده شود.
اگر گفته شود: «وقتى از مشركان معاهد پيمان شكن اعلان برائت شود، از مشركان غيرمعاهدى هم كه با مسلمانان سر جنگ دارند، به طريق اولى می‌توان اعلان برائت كرد و احكام آيات مورد بحث را دربارة آنان هم جارى دانست» اين سخن قابل مناقشه است؛ زيرا از شدت احكامى كه در اين آيات مشاهده می‌شود، بر می‌آيد كه «مشركان معاهد، ولى پيمان شكن» داراى احكام ويژه‌ای هستند كه ساير مشركان از چنان احكام شديدى برخوردار نيستند، به ويژه اگر جايگاه عهد و پيمان و ضرورت پاى بندى به آن و حرمت شديد پيمان شكنى را در منطق قرآن و اسلام[52] مورد توجه قرار دهيم.
از اين كه دربارة مشركان معاهد وفادار به عهد و پيمان نيز دستور داده شده تا پايان مدت پيمان بدان احترام بگذاريد، نمی‌توان استفاده كرد كه پس از تمام شدن مدت پيمان همان احكامى كه در مورد مشركان معاهد پيمان شكن جارى است، در مورد آنان هم اجرا شود. چرا كه اولاً: از «فَأَتِمُّواْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ» بر نمی‌آيد كه پس از اتمام مدت با آنان چه كنيم. ثانياً: محكوم كردن اين گروه به همان احكام سختى كه دربارة مشركان پيمان شكن وارد شده، معقول به نظر نمی‌رسد. اگر اين گروه هم داراى همان احكام باشند، چه تفاوتى با آن گروه خواهند داشت ؟ فقط فرصت بيشترى به آنان داده شده است.
در آيه پنجم اين سوره می‌فرمايد:
«فَإِذَا انسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمْ إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ»[53]
«پس چون ماه‏هاى حرام سپرى شد مشركان را هر كجا يافتيد بكشيد و آنان را دستگير كنيد و به محاصره درآوريد و در هر كمينگاهى به كمين آنان بنشينيد پس اگر توبه كردند و نماز برپا داشتند و زكات دادند راه برايشان گشاده گردانيد زيرا خدا آمرزنده مهربان است»
معمولاً براى آن كه گفته شود از غير اهل كتاب جزيه دريافت نمی‌شود، به اين آيه استدلال می‌شود. اما به نظر می‌رسد از اين آيه استفاده نمی‌شود كه همة مشركان را هر جا يافتيد، بكشيد و بگيريد و اسير كنيد و در كمين آنان بنشينيد. گرچه «جمع محلّى به ال» مفيد عموم است، اما «ال» در آيه، ظاهراً عهد ذكرى است و سخن از همان مشركانى است كه در آيات پيشين از آنان سخن گفته شده؛ يعنى مشركان طرف قرارداد، ولى پيمان شكن.[54]
ولى همين مشركان اگر توبه كردند و اقامه نماز نمودند و زكات پرداختند، رهايشان كنيد كه خداوند آمرزندة مهربان است. در اين باره، بعد از اين سخن گفته خواهد شد.
آیة بعدى:
«وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلاَمَ الله ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْلَمُونَ»[55]
«و اگر يكى از مشركان از تو پناه خواست پناهش ده تا كلام خدا را بشنود سپس او را به مكان امنش برسان چرا كه آنان قومى نادانند»
از اين آيه استفاده می‌شود اگر در ميان مشركان فردى بخواهد به شما پناهنده شود، به او پناه دهيد تا سخن خدا را بشنود، سپس او را به مأمن و پناهگاهش برگردانيد، چون آنان قوم نادانى هستند.
باز هم مراد از مشركان در اين آيه، همان مشركان معاهد پيمان شكن هستند كه در آيات قبلى حكمشان مشخص شد.
در عين حال به افرادى از اين گروه كه به شما پناه می‌آورند، پناه دهيد. معلوم می‌شود كه هدف از جهاد در منطق قرآن كشتن آنان نيست، بلكه هدايت آن‌هاست. حتى اگر با شنيدن سخن الهى مسلمان نشدند، نبايد آنان را به اسلام آوردن مجبور كرد يا به قتل رساند، بلكه بايد به محل امن خودشان باز گرداند تا تصميم خود را بگيرند. معلوم می‌شود كه مشرك پس از شنيدن سخن خداوند بايد با ارادة خود تصميم بگيرد كه ايمان آورد يا در شرك باقى بماند.[56]
اگر غايت جهاد ابتدايى «اسلام آوردن مشركان» باشد ـ هر چند به سبب ترس از كشته شدن ـ معنا ندارد به كافرى كه مسلمانان نسبت به او تعهدى ندارند، و جان و مالش، به دليل آن كه از مشركان معاهد پيمان شكن است، هدر می‌باشد، اعتماد كرده و پناه داده شود تا سخن حق را بشنود و پس از آن هم وادار به اسلام آوردن نشود، بلكه به پناهگاهش باز گردانده شود.
برخى از محققان اين احتمال را مطرح كرده‌اند كه چون قرآن اين رفتار را با مشركان به جهالت آنان معلل ساخته «بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْلَمُونَ» معلوم می‌شود كه مشركان آگاه از پيام الهى و عنود و لجوج مشمول اين حكم نمی‌شوند و نمی‌توان به درخواست پناه آنان پاسخ مثبت داد.[57]
در آيه بعدى بار ديگر بر برائت از مشركان پيمان شكن تأكيد كرده و تنها مشركان وفادار به پيمان را استثنا می‌كند:
«كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِندَ الله وَعِندَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِينَ عَاهَدتُّمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُواْ لَكُمْ فَاسْتَقِيمُواْ لَهُمْ إِنَّ الله يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ»[58]
«چگونه مشركان را نزد خدا و نزد فرستاده او عهدى تواند بود مگر با كسانى كه كنار مسجد الحرام پيمان بسته‏ايد پس تا با شما [بر سر عهد] پايدارند با آنان پايدار باشيد زيرا خدا پرهيزگاران را دوست مى‏دارد»
اين آيه هرگونه ابهامى را برطرف می‌سازد و فلسفة برائت از مشركان را بازگو می‌كند. چگونه خداوند و رسول او می‌توانند هم چنان بر عهد و پيمان با مشركان باقى بمانند؟ كسانى كه اگر بر شما پيروز شوند، نه ملاحظة خويشاوندىِ با شما را می‌كنند، و نه ملاحظه پيمان را، با زبانشان شما را خشنود، ولى دلهايشان از شما روگردان است و بيشترشان فرمانبردار نيستند. در عين حال آنان را كه در كنار مسجد الحرام با مسلمانان پيمان بستند و بدان وفادارند، استثنا می‌كند.
اين آيه و آيات بعدى نيز شاهدى است بر اين كه آيات، حكم مشركان پيمان شكن را مطرح كرده است.
در آيات بعدى به حالات روحى مشركان پيمان شكن اشاره می‌كند كه در صورت پيروزى بر مسلمانان نه به رابطه خويشاوندى خود با مسلمانان اهميتى می‌دهند و نه به عهد و پيمانى كه با آنان بسته‌اند، وفادار می‌مانند، چرا كه اكثر آنان فاسق و پيمان شكنند. به بهاى اندكى مانع گسترش دين خدا می‌شوند.
آن گاه در پايان آيه دهم آنان را متجاوز معرفى می‌كند «أُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ»
اين جمله تفسير همة آياتى است كه پيش از اين به تبيين حالات روحى و اعمال و رفتار مشركان پرداخته و معنا و مفهوم آن اين است كه گمان نكنيد كه اگر پيمان‌ها را تمام شده اعلان كنيد، به آنان تجاوز كرده‌ايد، بلكه آنان در حق شما تعدى و تجاوز نموده‌اند، چرا كه بغض و دشمنى شما را در دل داشته و اكثر آنان مانع راه خدا هستند و به رابطة خويشاوندى و عهد و پيمانى كه با شما بسته‌اند، بى اعتنايند.[59]
در آيه بعدى می‌فرمايد:
«فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ  * وَإِن نَّكَثُواْ أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ»[60]
«پس اگر توبه كنند و نماز برپا دارند و زكات دهند در اين صورت برادران دينى شما مى‏باشند و ما آيات [خود] را براى گروهى كه مى‏دانند به تفصيل بيان مى‏كنيم * و اگر سوگندهاى خود را پس از پيمان خويش شكستند و شما را در دينتان طعن زدند پس با پيشوايان كفر بجنگيد چرا كه آنان را هيچ پيمانى نيست باشد كه [از پيمان‏شكنى] باز ايستند»
بر اساس آيه نخست «توبه كردن مشركان و اقامة نماز و پرداخت زكات» سبب می‌شود كه آنان برادران دينى مسلمانان شوند و احكام مذكور در آيات قبلى دربارة آنان جارى نشود. مفسران، توبه مشركان را به «ايمان آوردن ايشان» تفسير كرده‌اند، يعنى اگر هدف از جهاد كه مسلمان شدن مشركان است، محقق شد، ادامة جهاد واجب نخواهد بود.
در آيه سوم اين سوره «فَإِن تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ»[61] و آية پنجم «فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمْ»[62] و آية يازدهم «فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ»[63] از بازگشت مشركان سخن گفته شده؛ در آيه نخست، توبه را «خير و صلاح آنان» شمرده، در آيه دوم توبه و اقامه نماز و پرداخت زكات را شرط «رها كردن آنان» دانسته، يعنى ديگر آنان را نكشيد، اسير و محاصره نكنيد و در كمين شان ننشينيد، و در آيه سوم توبه و اقامة نماز و پرداخت زكات را سبب «به وجود آمدن اخوت و برادرى دينى با مسلمانان» شمرده است.
معمولاً مفسران توبه را «ايمان آوردن» مشركان تفسير كرده‌اند،[64] نه صرفاً دست برداشتن از اعمال و رفتار كينه توزانه نسبت به مسلمانان مثل نقض پيمان، دشمنى، آزار و اذيت و... و شاهد اين تفسير را به پاداشتن نماز و پرداخت زكات دانسته‌اند.
نقد و بررسى
آيه نخست نمی‌تواند دليلى بر جهاد ابتدايى به معناى خاص باشد. آيه سوم نيز هر چند توبة آنان را «ايمان آوردن و اقامه نماز و پرداخت زكات» دانسته، ولى آن را سبب ايجاد اخوت دينى شمرده است. يعنى اگر مشركان ـ مورد بحث در آيات پيشين ـ توبه كنند و اسلام آورند، با مسلمانان برادر دينى بوده و از حقوق يكسانى برخوردار خواهند شد. حال اگر مشركان عنود تنها از عناد و دشمنى با مسلمانان دست بردارند و سرگرم زندگى خود شوند، طبعاً برادر دينى مسلمانان نخواهند بود، اما لزوماً مجازات شان كشته شدن نيست.
اما آيه دوم،كه به دنبال دستورِ قتل مشركان و اسير و محاصره و در كمين آنان نشستن آمده  است، می‌فرمايد: «اگر توبه كردند و.... رهايشان كنيد.» براى آن كه مسلمانان گمان نكنند كه مشركان به سبب اعمال و رفتارشان استحقاق مرگ و اسارت را دارند، حتى اگر مسلمان شوند. اين آيه نازل شده است كه اگر اسلام آورند، خداوند گناهان آن‌ها را می‌آمرزد. «إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ»
با توجه به توضيحاتى كه پيش از اين دربارة آيات نخست سورة توبه ارائه كرديم، می‌توان اين آيه را چنين معنا كرد كه مشركان پيمان شكن را كه با شما دشمنى می‌ورزند پس از پايان مهلت چهارماهه هر جا يافتيد بكشيد، اسير كنيد و محاصره نماييد و در كمين شان بنشينيد. و اگر توبه كردند رهايشان كنيد. اينان تا ايمان نياورده‌اند، مجازات شان همين است.
اولاً: معناى اين سخن اين نيست كه با هر كافر و مشركى بايد جنگيد تا مسلمان شود. شايد اسلام آوردن فقط غايت جنگ با مشركان عنودى باشد كه پيمان شكنى می‌كنند، به فتنه گرى مشغول هستند و....
ثانياً: اين آيه با آياتى كه قبلاً ـ به نظر مفسران ـ بر اسلام ظاهرى به منزلة غايت جهاد ابتدايى دلالت می‌كرد،[65] منافات دارد. چون در اين آيه «اسلام آوردن و اقامه نماز و پرداخت زكات» مشروط دانسته شده؛ از اين رو، مفسران در صدد توجيه برآمده و اسلام ظاهرى را كافى شمرده‌اند و اقامه نماز و پرداخت زكات را به منزلة شاهدى بر مسلمان شدن دانسته‌اند، نه به منزلة اين كه خودشان مستقلاً شرط باشند. يا پذيرفتن اين دو فريضه را كه از اركان اسلام است، لازم شمرده‌اند، نه حتماً عمل كردن به آن‌ها را.[66] هر چند عالمان اهل سنت با استناد به اين آيه مسلمان شدن و نماز خواندن و زكات دادن را لازم دانسته و شرط توبه دانسته‌اند.[67]
ثالثاً: در آيه شريفه، اين گروه از مشركان محكوم به قتل، اسارت، محاصره و دستگيرى شده‌اند، ولى اگر توبه كردند، رهايشان كنيد يعنى نكشيد، اسير نكنيد، محاصره و دستگيرشان ننماييد. اساساً اگر فلسفه جهاد ابتدايى مسلمان كردن مشركان باشد، دستگيرى و اسير كردن آنان چه وجهى دارد؟ بايد يا مسلمان شوند يا كشته؛ فرض ثالثى وجود ندارد. ولى در اين آيه دستگيرى و اسارت نيز به منزلة فرض سوم مطرح شده، معلوم می‌شود كه هدف پايان دادن به فتنه گرى مشركان، پيمان شكنى و رفتارهاى ستيزه جويانة آنان است كه يا با مسلمان شدن پايان می‌يابد يا با كشته شدن يا با دستگيرى و به اسارت درآمدن. و اين همه، مجازات «مشركان معاهد ولى پيمان شكن» است، نه «مشركان معاهد، ولى وفادار به پيمان» و نه «مشركان غيرمعاهد ولى غير محارب با مسلمانان».
بنابراين اگر آيه بر جهاد ابتدايى به معناى خاص هم دلالت كند، تنها جهاد با مشركان معاهد، ولى پيمان شكن را می‌رساند كه يا بايد مسلمان و اهل نماز و زكات شوند تا مطمئن شويم از اردوگاه شرك خارج شده‌اند يا اسير شوند و يا كشته، تا شرّشان از سر مسلمانان كوتاه گردد.
در آیة بعدى می‌فرمايد:
«وَإِن نَّكَثُواْ أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ»
«و اگر سوگندهاى خود را پس از پيمان خويش شكستند و شما را در دينتان طعن زدند پس با پيشوايان كفر بجنگيد چرا كه آنان را هيچ پيمانى نيست باشد كه [از پيمان‏شكنى] باز ايستند»
در اين آيه پيمان شكنى مشركان پس از پيمان بستن و طعن زدن به دين مسلمانان، مجوز قتال با سران كفر دانسته شده، چرا كه آنان معمولاً طرف قرارداد بوده و وفادارى يا بى وفايى نسبت به پيمان، به تصميم آنان بستگى دارد. از جملة «لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ» فهميده می‌شود كه پيكار با سران كفر و شرك به منظور وادار كردن آنان به رعايت عهد و پيمان و بازداشتن ايشان از ضربه زدن به اسلام و مسلمانان است.
در آيه بعدى مسلمانان را به جنگ با مشركان پيمان شكن تشويق می‌كند و بار ديگر اعمال نارواى آنان را يادآور می‌شود و شكست و ذلت آنان را نويد می‌دهد.
نتيجه گيرى
تاكنون در هيچ يك از آيات مطرح شده، وجوب جهاد به منظور دعوت كافران به اسلام را مشاهده نكرديم، به اين معنا كه بر مسلمانان واجب باشد صرفاً به منظور دعوت مشركان به اسلام جهاد كنند و اگر نپذيرفتند آنان را به قتل برسانند. اصولاً «دعوت مشركان به دامن اسلام» يك تكليف است و «جهاد با آنان» تكليف ديگرى است كه هر كدام سازوكار و فلسفة خود را دارد. جهاد با مشركان به منظور نجات محرومان و مستضعفان از تحت سلطة آنان، به منظور رفع فتنه‌گرى و دشمنى آنان با اسلام و مسلمين و به منظور بسط و گسترش حاكميت سياسى اسلام با همة شؤونش از آيات قرآن استفاده می‌شود و ترديدى در وجوب آن نيست. چنان چه دعوت به اسلام نيز تكليف ديگرى است كه از آيات قرآن استفاده می‌شود، هر چند به نوعى با بحث جهاد نيز ارتباط دارد، اما از حريم بحث فعلى خارج است.
چند آية متفاوت
در قرآن به برخى آيات بر می‌خوريم كه می‌تواند به منزلة شاهد و مؤيد ما، بر برداشت از آيات پيشين باشد كه دليلى بر جهاد ابتدايى به معناى مسلمان كردن مشركان نداريم، هر چند وجوب جهاد ابتدايى به معناى عام آن از آيات استفاده می‌شود. اين دسته از آيات با آيات پيشين تفاوت دارد. برخى از آيات قبلى بر وجوب جهاد ابتدايى به معناى عام آن دلالت می‌كرد. مسلمانان به مقتضاى آن آيات وظيفه دارند با مشركان جهاد كنند، مظلومان و مستضعفان را از سلطة مشركان ستم گر نجات دهند، به فتنه گرى و كارشكنى‌هاى آنان درقبال مسلمانان پايان دهند، براى بسط و گسترش حاكميت اسلام با سردمداران كفر و شرك مبارزه نمايند.
اما در بعضى از آيات از صلح با كفار و مشركان سخن گفته شده كه در ظاهر با آيات دالّ بر وجوب جهاد ابتدايى متعارض می‌نمايد. بررسى اين دسته از آيات در اين بحث ضرورى است.
 آیة نخست
«وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى الله إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»[68]
«و اگر به صلح گراييدند تو [نيز] بدان گراى و بر خدا توكل نما كه او شنواى داناست»
اگر آنان به صلح تمايل پيدا كردند، تو نيز به صلح تمايل كن و بپذير و بر خدا توكل كن و بدان كه او شنواى داناست. بعضى از مفسران معتقدند كه اين آيه به وسيلة آيات برائت كه پس از فتح مكه نازل شده، نسخ گرديده است. آياتى مانند «فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ»[69] كه دستور قتل مشركان را صادر كرده و «قَاتِلُواْ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالله وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ»[70] را كه دستور قتال با اهل كتاب را صادر نموده، و هر دو نيز اطلاق دارند، ناسخ اين آيه شمرده‌اند. برخى ديگر بر اين باورند كه پيامبر اكرم‏(ص) پس از نزول آيات برائت با مسيحيان نجران صلح كرد.
معلوم می‌شود كه آيه مورد بحث با آيات برائت نسخ نشده، يا به اين دليل كه آيات برائت دربارة برخورد مسلمانان با كفار و مشركان است و اين آيه كه به دنبال آيات مربوط به يهود آمده، مربوط به اهل كتاب است.[71]
و يا به اين دليل كه اساساً صلح با دشمن مسأله‌ای تحت اختيار رهبر جامعة اسلامى است كه هرگاه به مصلحت بداند، يا ضرورت پيش آيد، يا تعداد مسلمانان كم باشد، يا اميدوار به مسلمان شدن گروهى از دشمن باشد و يا...، مبادرت به صلح كند و نمی‌توان آيه را منسوخ دانست. [72]
برخى ديگر از عالمان معتقدند كه آيات مربوط به جهاد در اسلام چند گروه‌اند كه در مراحل مختلف نازل شده‌اند:
يك دسته بر عدم مشروعيت جهاد دلالت می‌كنند كه مربوط به سال‌هاى حضور مسلمانان در مكه و ماه‌هاى نخست حضورشان در مدينه است.
دسته دوم بر اذن و مشروعيت جهاد دلالت می‌كنند تا مسلمانانى كه تحت ستم قرار گرفته‌اند، بتوانند از خود دفاع كنند.
دستة سوم بر وجوب جهاد دفاعى دلالت دارند.
و دستة چهارم كه پس از فتح مكه و قدرت يافتن مسلمانان نازل شده، بر وجوب جهاد ابتدايى دلالت دارند.
آية مورد بحث مربوط به مرحلة سوم از مراحل چهارگانة فوق است و با شروع مرحلة چهارم زمان صلح با مشركان سپرى شده، بنابراين نيازى ندارد كه آيه را منسوخ بدانيم، بلكه از ابتدا حكم مطرح شده در آيه، موقت و محدود بوده است.[73]
نقد و بررسى
به نظر می‌رسد اگر معتقد باشيم كه برخى از آيات پيشين بر وجوب جهاد ابتدايى على الاسلام دلالت دارند، در اين صورت اين آيه با آن آيات تعارض پيدا خواهد كرد، چرا كه معنا ندارد كه از يك سو مسلمانان موظف باشند با كافران و مشركان بجنگند تا مسلمان شوند و از سوى ديگر چنان چه آنان تقاضاى صلح كردند، موظف باشند، بپذيرند و صلح نمايند. اگر غايت جهاد ابتدايى صرفاً «اسلام آوردن كافران» باشد، معنا ندارد آنان به جاى مسلمان شدن درخواست صلح كنند و مسلمانان هم موظف به پذيرش صلح باشند، مگر آن كه مقصود از «تمايل به صلح» در آيه به معناى تسليم شدن و ايمان آوردن باشد، كه بعيد می‌نمايد. از همين روست كه علما به فكر چاره افتاده و راه حل‌هايى ارائه كرده‌اند.
و اگر معتقد باشيم كه آيات پيشين هيچ كدام بر وجوب جهاد ابتدايى على الاسلام دلالت ندارند، هر چند بر وجوب جهاد ابتدايى به معناى عام آن دلالت می‌كنند، در اين صورت در تبيين رابطة اين آيه با آيات قبلى می‌توان گفت:
اگر مسلمانان براى «نجات مستضعفان و ستم ديدگان» به جهاد با مشركان و ستم گران برخيزند، چنان چه آنان تقاضاى صلح كنند، بايد به تقاضايشان پاسخ مثبت داد، طبعاً تقاضاى صلح به معناى پايان دادن به ظلم و ستمشان خواهد بود و الا معقول نيست كه آنان هم چنان به ظلم و ستم خود ادامه دهند و مسلمانان نيز با پذيرش تقاضاى آنان از هدف خود كه جهاد براى نجات ستم ديدگان است، صرف نظر نمايند.
و اگر جهاد ابتدايى با هدف «رفع موانع از دعوت اسلامى و بسط و گسترش حاكميت اسلام» باشد، در اين فرض نيز تقاضاى صلح به معناى برطرف كردن موانع و تن دادن به حاكميت اسلام خواهد بود و مسلمانان در اين فرض می‌توانند پيشنهاد صلح را بپذيرند. چنان چه در روايتى از امام صادق‏(ع) دربارة اين آيه پرسيدند كه «سلم» چيست ؟ فرمود: «الدخول فى امرنا».[74]
و اگر هدف از جهاد ابتدايى «پايان دادن به فتنه گرى و توطئه‌هاى مشركان عليه مسلمانان» باشد، طبعاً تمايل به صلح به معناى پايان دادن به فتنه گرى و توطئه خواهد بود و الا عاقلانه نيست كه آنان هم چنان مثل گذشته رفتار كنند و مسلمانان نيز با پذيرش صلح از هدف خود چشم بپوشند.
به نظر می‌رسد با توجه به آيات قبلىِ اين سوره، كه در آن‌ها از مشركان مكه و نيز يهوديان عهدشكن سخن گفته شده، اين آيه در چنين فضايى نازل شده؛ يعنى اگر با كافران عهدشكن و فتنه گرمى جنگيد، تا وقتى است كه آن‌ها به توطئه و فتنه‌گرى خود ادامه می‌دهند، ولى اگر تقاضاى صلح كردند، يعنى دست از اعمال ناشايست خود برداشتند، شما نيز بپذيريد. از اين رو، آيه شريفه قيدى براى آياتى خواهد بود كه بر وجوب جهاد ابتدايى با مشركان فتنه گر و اهل كتاب پيمان شكن دلالت دارند و وجوب جهاد را محدود به زمانى خواهد كرد كه آن‌ها بر اعمال و رفتار خود اصرار دارند.
آیة دوم
غير از آية فوق، آيه ديگرى است كه مسلمانان را به نيكى كردن و رفتار عادلانه با كافران و مشركان دعوت می‌كند، كفار و مشركانى كه با دين و ايمان مسلمانان ستيز نمی‌كنند، آنان را از شهر و ديارشان اخراج نمی‌كنند و قدمى براى اخراج آنان بر نمی‌دارند.
«لا يَنْهَاكُمُ الله عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ الله يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ الله عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ وَمَن يَتَوَلَّهُمْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[75]
«[اما] خدا شما را از كسانى كه در [كار] دين با شما نجنگيده و شما را از ديارتان بيرون نكرده‏اند باز نمى‏دارد كه با آنان نيكى كنيد و با ايشان عدالت ورزيد زيرا خدا دادگران را دوست مى‏دارد * فقط خدا شما را از دوستى با كسانى باز مى‏دارد كه در [كار] دين با شما جنگ كرده و شما را از خانه‏هايتان بيرون رانده و در بيرون‏راندنتان با يكديگر همپشتى كرده‏اند و هر كس آنان را به دوستى گيرد آنان همان ستمگرانند»
پرسشى كه دربارة اين آيه مطرح می‌شود، آن است كه اگر آياتى از قرآن بر وجوب جهاد ابتدايى به معناى خاص آن دلالت داشته و مسلمانان وظيفه دارند با همة مشركان بجنگند تا مسلمان شوند، پس مقصود از اين آيه چيست ؟
چرا در آيه نخست نيكى كردن و عادلانه رفتار كردن با مشركانى كه با دين مسلمان نمی‌جنگند، آنان را از شهر و ديارشان بيرون نمی‌رانند، «مشروع»، بلكه «محبوب خداوند» دانسته شده است؟ و چرا در آية دوم «حرمت رابطة دوستانه» محدود به مشركانى شده كه با دين مسلمانان می‌جنگند و آنان را از شهرشان اخراج نموده و به اخراج آنان كمك می‌كنند؟ چه نسبتى ميان اين آيات با آيات مطلق دالّ بر وجوب جهاد ابتدايى ـ در فرض وجود چنين آياتى ـ وجود دارد؟
برخى از مفسران معتقدند كه اين آيه مربوط به قبل از فتح مكه است و به وسيلة آيات برائت نسخ شده است. برخى ديگر بر اين باورند كه در اين آيه مقصود «كافران معاهَد»ند وايجاد روابط حسنه مخصوص كافرانى است كه با مسلمانان پيمان عدم تعرض دارند و به آنان تعرض نمی‌كنند، ولى موضوع آيات برائت «كافران حربى»اند، لذا منافاتى با يكديگرندارند.[76]
ولى در ميان اين دو تفسير، تفسير دوم شاهد و مؤيدى ندارد، چون ملاك نيكى و رفتار عادلانه با مشركان همين است كه آنان با دين مسلمانان نجنگند و آنان را از شهر و ديارشان بيرون نكنند، چه با مسلمانان پيمان عدم تعرض داشته باشند، چه نداشته باشند، قيدى در آيه به چشم نمی‌خورد، چنان چه در آيات نخست اين سوره نيز شاهد و گواهى بر اين تفسير وجود ندارد.
بعضى از علما معتقدند كه اين آيه مربوط به مرحلة دوم از مراحل تشريع جهاد است كه در آن مرحله اذن قتال به مسلمانان داده شد و آيات برائت مربوط به مرحلة چهارم است. بنابراين نيازى نيست كه قائل به نسخ شويم. [77]
سپس در توضيح آيه دو احتمال را مطرح كرده‌اند:
احتمال اول
اصولاً اصل اولى در ارتباط بشر (نيكى و عدالت) است، ولى اصل در دعوت مردم به توحيد و بندگى خدا در صورت زيربار نرفتن (قتال) است.
از قرآن مجيد وجوب جهاد ابتدايى استفاده می‌شود، ولى به دو شرط: اول، قدرت و دوم، تدريج «قَاتِلُواْ الَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ الْكُفَّارِ».[78]
اگر شرط اول فراهم شد، مسلمانان موظف به جهاد با كافرانى هستند كه به آنان نزديك ترند، ولى كافرانى كه دورند، دو گروه‌اند:
يك دسته، آنان كه با مسلمانان سرستيز دارند، مسلمانان گرچه فعلاً با آنان نمی‌جنگند، اما رابطة حسنه هم با آنان نخواهند داشت و چنين ارتباطى با آنان حرام است.
و دستة دوم، آنان كه با مسلمانان سرستيز ندارند، بايد با آنان به نيكى و عدالت رفتار كرد، ولى هر گاه از قتال با مشركان نزديك تر فارغ شدند، و به آنان نزديك گشتند، موظف به قتال با هر دو گروه هستند. با گروه اول كه حكمتش واضح است و با گروه دوم نيز به اين دليل كه زمان نيكى و عدالت به پايان رسيده است. چون زمان برّ و نيكى تا وقتى است كه مسلمانان از كفار نزديك تر فارغ شوند و قدرت پيدا كنند. آن چه مانع برّ و نيكى در حق ايشان است، دفاع مسلمانان از توحيد و وظيفه آنان مبنى بر دعوت به خداست.[79]
نقد و بررسى
معناى اين تفسير آن است كه دستور قرآن مبنى بر نيكى و رفتار عادلانه با كافرانى كه با شما سرستيز ندارند، موقتى است تا وقتى كه مسلمانان قدرت پيدا كنند و نوبت قتال با آنان فرا برسد. در اين صورت روابط حسنه‌ای در كار نخواهد بود. حتى اگر آنان سرستيز با مسلمانان را هم نداشتند، مسلمانان موظف به قتال با آن‌هايند تا آن كه اسلام آورند.
آيا از اين آيه حكم موقتى استفاده می‌شود؟ ظاهر آيه نيكى كردن و رفتار عادلانه با كافرانى است كه با مسلمانان سرجنگ ندارند. چه نزديك باشند، چه دور؛ چه مسلمانان قدرتمند باشند، چه ضعيف. اتفاقاً اين رفتار تناسب بيشترى با زمان قدرتمند بودن مسلمانان دارد تا زمان ضعيف بودن؛ يعنى اگر مسلمانان ضعيف باشند، به طور طبيعى نمی‌توانند رفتار غيرعادلانه با كافران داشته باشند. زمانى كه زمينة رفتار ظالمانه وجود دارد، وقتى است كه انسان از قدرت كافى برخوردار باشد. در زمان برخوردارى از قدرت بايد با كافرانى كه با مسلمانان سرستيز ندارند، به نيكى و عدالت رفتار كرد.
احتمال دوم
قتال با كافرانى واجب است كه داراى تشكل و سازمان سياسى هستند و همواره با ابزارهايى كه در اختيار دارند، براى مسلمانان مزاحمت ايجاد می‌كنند، با دين و ايمان آنان  می‌جنگند، آن‌ها را از شهر و ديارشان اخراج می‌كنند. ولى رفتار نيكو و عادلانه با كافرانى است كه از چنين امكانى براى رويارويى با مسلمانان برخوردار نيستند و نمی‌توانند با دين و ايمان آنان بجنگند و آن‌ها را از شهرشان بيرون نمايند.
شاهد اين تفسير آيه‌ای است كه دستور قتال دسته جمعى با كافران را صادر نموده «وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِكِينَ كَآفَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَآفَّةً»[80] كه مقصود صاحبان قدرت و دولت براى جنگ با مسلمانانند.
لسان آيات پيشين كه دستور قتال با مشركان را صادر كرده، با لسان اين آيه كه رفتار نيك و عادلانه را توصيه نموده، متفاوت است. در اين آيه از كافرانى سخن گفته كه با مسلمانان سر جنگ ندارند و آن‌ها را از شهر و ديارشان بيرون نمی‌كنند و اينان معمولاً افراد عادى و فاقد قدرت سياسى و نظامى هستند.
نقد و بررسى
اگر اين تفسير پذيرفته شود، طبعاً مؤيدى براى برداشت ما از آيات پيشين است، آياتى كه دستور جهاد ابتدايى را صادر نمودند. چون جهاد با سران كفر، شرك، صاحبان قدرت، تشكل‌ها و سازمان‌هاى سياسى و نظامى به منظور مسلمان كردن آنان انجام نمی‌گيرد، بلكه به منظور نجات ستم ديدگان و مستضعفان از تحت ستم آنان يا رفع مزاحمت آنان از راه دعوت اسلامى و يا وادار كردن آنان به پذيرفتن حاكميت اسلام و پايان دادن به سلطة ايشان بر مردم انجام می‌شود. مسلمانان با افراد عادى كه با آنان عناد و ستيزه‌ای ندارند، سرجنگ ندارند و مكلف به قتال با آنان نيستند، بلكه با اين گروه به نيكى و عدالت رفتار می‌كنند كه زمينة جذب آنان به اسلام را نيز فراهم می‌سازد. بدين وسيله آيه مورد بحث با آيات قبلى ـ كه بر وجوب جهاد ابتدايى دلالت داشتند ـ منافاتى پيدا نمی‌كند.
آیة سوم
«لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ...»[81]
«در دين هيچ اجبارى نيست و راه از بيراهه بخوبى آشكار شده است»
دربارة جملة «لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّين» سخنان متنوعى مطرح شده، گفته‌اند:
1. اين آيه به وسيلة آيات جهاد ابتدايى نسخ شده و مسلمانان می‌توانند براى مسلمان كردن كفار با آنان بجنگند و آنان را به اسلام وادار نمايند. آياتى مانند «وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثِقِفْتُمُوهُمْ» ناسخ اين آيه‌اند.
نقد و بررسى
اين آيه از آيات غير قابل نسخ است، زيرا حقيقتاً ايمان و اسلام قابل تحميل نيست و مقصود آيه اين نيست كه ايمان قابل اكراه و تحميل است، ولى در دين اسلام ايمان تحميل نمی‌شود، بلكه بدين علت است كه اصلاً قابل تحميل و اكراه نيست. به خصوص كه به دنبال آن می‌فرمايد: «قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» يعنى راه صحيح از راه نادرست آشكار گرديده، پس چگونه می‌توان آيه را منسوخ شمرد؟ آيا پس از نزول آيات جهاد در تشخيص راه درست از نادرست خللى وارد شده كه اينك اكراه در دين بلامانع شود؟
از شأن نزول آيه نيز استفاده می‌شود كه پيامبر مسلمانان را از مجبور ساختن خويشان و بستگان براى مؤمن شدن برحذر می‌داشت. برخى از انصار كه مسلمان بوده، ولى فرزندانشان يهودى بودند، قصد اجبار آنان را داشتند كه اين آيه نازل شد و پيامبر آنان را از اين عمل نهى كرد.
2. اين آيه مربوط به اهل كتاب است؛ يعنى اهل كتاب براى مسلمان شدن اكراه نمی‌شوند، بلكه می‌توانند جزيه بپردازند، ولى آيات جهاد ابتدايى با هدف دعوت به اسلام، مخصوص كفار و مشركان است.
3. مقصود از آيه اين است كه به كافرانى كه مسلمان شده و وارد حوزة مسلمين می‌گردند، نگوييد: از روى اكراه مسلمان شدند و اسلام شان اثرى ندارد، چون اگر بعد از جنگ راضى شده و اسلام شان صحيح بود، مكره نيستند.
4. اظهار شهادتين در حقيقت دين نيست، همان طور كه اظهار كفر در شرايط تقيه حقيقتاً كفر نيست، چون دين، امرى قلبى بوده و قابل اكراه نيست. از اين رو، مانعى ندارد كه در جنگ ابتدايى مشركان بر اظهار شهادتين مجبور شوند، ولى نمی‌توان آن‌ها را به ايمان قلبى مجبور ساخت، چون شدنى نيست.[82]
نقد و بررسى
آيه فوق قرينه‌ای است بر اين كه اسلام به دنبال تحميل عقيده و ايمان بر كافران و اهل كتاب نيست. اين آيه بااين سخن كه مسلمانان موظف به جهاد با مشركانند تا مسلمان شوند يا كشته، ناسازگار است و شاهدى بر تفسير پيشين از آيات قرآن است كه جهاد ابتدايى دراسلام:
- يا براى نجات مظلومان و مستضعفان از ظلم و ستم كافران و مشركان ستم پيشه است.
- يا براى رساندن پيام خود به مردم است كه حق دارند نداى توحيد را بشنوند و عده‌ای قدرت طلب مانع می‌شوند. جهاد براى رفع اين موانع است.
- يا به منظور مقابله با دشمنانى است كه همواره به توطئه گرى و فتنه گرى مشغولند و مسلمانان را به سبب دين و ايمانشان مورد آزار و اذيت قرار می‌دهند...
- يا براى بسط حاكميت اسلام است. چون همة مردم حقوقى دارند كه تنها در پرتو حاكميت اسلام تأمين می‌شود. حق بهره مندى از فضاى سالم براى رشد و تعالى معنوى، از حقوق همة انسان‌هاست كه با حاكميت كافران و مشركان تضييع می‌شود. اسلام براى گسترش حاكميت سياسى خود تلاش می‌كند و در صورت لزوم براى تحقق آن می‌جنگد، به خصوص كه حاكميت‌هاى مبتنى بر كفر و شرك هيچ گاه حاكميت اسلام واقعى را، هر چند در نقطه‌ای از زمين تحمل نمی‌كنند، چون مزاحم چپاول گرى‌هاى آن‌هاست.[83]
بنابراين، اساساً آية مطلقى در قرآن نداريم كه مسلمانان را به جهاد با كافران ـ فقط به دليل كافر بودن ـ موظف نمايد تا آنان را به اسلام دعوت كنند و در صورت عدم پذيرش به قتل برسانند. چون اسلام و ايمان قابل اكراه نيست، ولى جهاد براى حاكميت سياسى اسلام مطلب ديگرى است كه نه تنها عملى است، بلكه مسلمانان موظف به تحصيل قدرت براى رسيدن به حاكميت در پهنة زمين هستند.
افزون بر آن، آيات ديگرى در قرآن كريم وجود دارد كه اصول و ضوابط دعوت به توحيد را تبيين می‌كند.
«ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ...»[84]
«با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با آنان به [شيوه‏اى] كه نيكوتر است مجادله نماى..»
اين آيه و نظاير آن شاهد و قرينه‌ای بر اين واقعيتند كه مقولة دعوت به توحيد و دين با حكمت و موعظه و جدال احسن انجام می‌شود. نه قتال، ايمان آوردن نيز امرى اختيارى است نه اجبارى «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا»[85] هدف از قتال چيز ديگرى است كه پيش از اين بيان شد. هر چند قتال هم در مرحلة نهايى صورت می‌گيرد و تا ضرورت پيش نيايد، نبايد قتال كرد. چه بسا برخى از كافران و مشركان با استفاده از روش‌هاى ديگر تسليم شوند و به ظلم و ستم خويش پايان دهند؛ ديگر مزاحمتى براى آن كه پيام توحيد به گوش مردم برسد، ايجاد نكنند؛ دست از توطئه و فتنه عليه مسلمانان بردارند؛ حاكميت سياسى اسلام را بپذيرند و بدانند كه حتى اگر بخواهند كافر بمانند و مسلمان نشوند، بايد به حاكميت سياسى اسلام تن بدهند و اين حقيقت را درك كنند كه هيچ كافر و مشركى حق حاكميت بر مردم را ندارد، هر چند تا رسيدن به اين نقطه فاصلة زيادى باشد، چرا كه بدون تحصيل قدرت رسيدن به اين نقطه مقدور نيست.
در كتاب جهاد، فقيهان شيعه با اشاره به گروه‌هايى كه جهاد با آنان واجب است، غايت جهاد را نيز توضيح داده‌اند. محقق حلى در «شرايع الاسلام» می‌نويسد:
و كل من يجب جهاده فالواجب على المسلمين النفور اليهم، اما لكفّهم و اما لنقلهم الى الاسلام؛
هر كه جهاد با او واجب است، بر مسلمانان فرض است كه به سوى آنان حركت  كنند تا يا مانع فتنه و فساد آنان نسبت به مسلمانان شوند يا به اسلام دعوتشان نمايند.
از آيات قرآن استفاده می‌شود كه سه گروهى كه جهاد با آنان واجب است؛ كفار و مشركان، اهل كتاب و بغاتند. كفار و مشركانى كه با مسلمانان سرستيز داشته و به فتنه گرى عليه مسلمانان مشغولند، آنان كه مانع گسترش دعوت اسلامى يا مانعى در راه بسط و توسعة حاكميت اسلامى‌اند، و كسانى كه به آزار و اذيت و ظلم و بيدادگرى مشغولند.
دو غايتى كه در عبارت فقها به چشم می‌خورد، عبارت از تحقق هدف جهاد است؛ يعنى يا پايان دادن به فتنه‌گرى، ظلم و بيداد كفار و مشركان، دست شستن از ايجاد مزاحمت براى اسلام و مسلمين به منظور دعوت همگان به توحيد و يا پذيرش حاكميت اسلام و سرگرم شدن به زندگى شخصى خودشان، يا پذيرش اسلام ـ چنان كه معروف بين فقهاست ـ.
در تفسير عبارت شرايع چند ديدگاه وجود دارد:
محقق پيش از اين عبارت، جهاد با سه گروه را واجب دانسته: اول بغات دوم اهل ذمه و سوم غير اهل كتاب از طوايف ديگر مشركين.
1. عبارت لف و نشر مرتب است (جلوگيرى از تجاوز) غايت جهاد با بغات و (منتقل كردن آنان به دامن اسلام) غايت جهاد با اهل كتاب و مشركان ديگر.
2. اين دو هدف می‌تواند براى هر سه گروه مطرح باشد. چون اولاً: بغات بابغى خود مرتد شده و از دايرة اسلام خارج می‌شوند و جهاد با آنان به منظور بازگرداندن آنان به دامن اسلام است.
ثانياً: جهاد با اهل كتاب و مشركان تنها به منظور اسلام آوردن آنان نيست، بلكه در بسيارى از موارد به منظور پايان دادن به فتنه گرى آنان، آزار و اذيت مسلمانان و ممانعت آنان از نشر و گسترش اسلام است.
شهيد ثانى و محقق ثانى اين تفسير را پذيرفته و تفسير نخست را نقد كرده‌اند.
«كل واحدة من الغايتين يمكن طلبها لكلّ واحد من الاقسام»[86]
هر کدام از دو غایت می‌توانند برای هر کدام از اقسام سه گانه باشند (که مجموعاً شش فرض خواهد شد)
«والذى ينبغى تعلق الحكمين بالاقسام الثلاثة فانه يطلب نقل كل منهم الى الاسلام مع التمكن منه و الا فيطلب كفّهم عن المسلمين»[87]
شایسته است هر یک از دو حکم به اقسام سه‌گانه تعلق بگیرند که در این صورت به شرط توانایی هر کدام از سه گروه به اسلام فراخوانده می‌شوند و در غیر این صورت از آنان خواسته می‌شود دست از مسلمانان بردارند.
با اين كه محقق ثانى هدف را دو مرحله‌ای دانسته، در مرحلة اول و در صورت توانايى جهاد با اين سه گروه براى منتقل كردن ايشان به اسلام است و در صورت عدم توانايى ـ لااقل با جهاد ـ به تعدى و تجاوز آنان به مسلمين پايان داده می‌شود.
از بررسى آيات جهاد به اين نتيجه رسيديم كه دليل روشنى بر اين كه جهاد به منظور وادار كردن مشركان به پذيرش اسلام باشد، وجود ندارد. چنان كه هيچ كدام دلالت روشنى بر اين مدعا نداشت كه يكى از احكام جهاد ـ با هر هدفى انجام گرفته باشد ـ لزوم مسلمان شدن كفارباشد.
اما به رواياتى استناد شده كه به منظور تكميل بحث، بررسى آن روايات هم لازم و ضرورى است.
ب. روايات
چند روايت كه برخى در منابع حديثى شيعه و برخى در منابع حديثى اهل سنت نقل شده، مورد استناد قرار گرفته كه عبارتند از:
1. حديث اسياف
محمد بن يعقوب عن على بن ابراهيم عن ابيه و على بن محمد القاسانى جميعاً عن القاسم بن محمد عن سليمان بن داود المنقرى عن حفص بن غياث عن ابى عبدالله(ع) قال:سأل رجل ابى(ع) عن حروب أميرالمؤمنين(ع) و كان السائل من محبّينا، فقال ابوجعفر(ع): بعث الله محمد(ص) بخمسة اسياف: ثلاثة منهاشاهرة. فامّا السيوف الثلاثة المشهورة فسيف على مشركى العرب... فهؤلاء لا يقبل منهم الاالقتل او الدخول فى الاسلام و اموالهم و ذراريهم سبى على ما سن رسول اللّه‏(ص) فانه سبى و عفا وقبل الفداء و السيف الثانى على اهل الذمّة... فمن كان منهم فى دارالاسلام فلن يقبل منهم الا الجزية او القتل و مالهم فىء و ذراريهم سبى و اذا قبلوا الجزية على انفسهم حرم علينا سبيهم و حرمت اموالهم و حلت لنا مناكحتهم و من كان منهم فى دارالحرب حل لنا سبيهم و لم تحل لنا منا كحتهم و لم يقبل منهم الاالدخول فى دارالاسلام او الجزية اوالقتل...»[88]
حفص بن غیاث از امام صادق(ع) نقل کرده که حضرت فرمود: مردی از دوستدران ما دربارة جنگ‌های امیرمؤمنان(ع) از پدرم پرسید، امام باقر(ع) فرمود: خداوند محمد را با پنج نوع شمشیر برانگیخت. سه قسم از آن شمشیرها آشکار و از نیام برکشیده‌اند. یکی شمشیری که بر علیه مشرکان عرب کشیده شده ... از اینان جز کشته شدن یا مسلمان شدن پذیرفته نمی‌شود و در صورت کشته شدن اموالشان (غنیمت) و فرزندانشان اسیر می‌شوند همان‌طور که رسول خدا با آنان رفتار می‌کرد که به اسارت می‌گرفت، می‌بخشید و فدیه قبول می‌کرد. و شمشیر دوم بر علیه اهل ذمه است...، هر کدام از آنان که در دارالاسلام باشند، یا باید جزیه دهند یا کشته شوند و مالشان به غنیمت رود و زن و فرزندانشان اسیر گردند و هرگاه بپذیرند که جزیه بپردازند اسیر کردن آنان بر ما حرام بوده و اموالشان حرمت دارد و ازدواج با آنان بر ما حلال است، و آنان که در دارالحرب هستند، اسیر کردن آنان بر ما مجاز بوده و ازواج با آنان نارواست. و از آنان جز داخل شدن به دارالاسلام یا پرداخت جزیه یا کشته شدن پذیرفته نمی‌شود...
روايت را كلينى، شيخ صدوق و شيخ طوسى نقل كرده‌اند، ولى در اسناد، دو نفر به نام‌هاى قاسم بن محمد اصفهانى و سليمان بن داود منقرى به چشم می‌خورند كه از سوى برخى تضعيف شده و روايت از نظر سند غيرقابل اعتماد گشته است. هر چند آيت‌الله خويى روايتى ديگر را با همين سند «معتبره» توصيف كرده است.
اما نسبت به دلالت روايت، در مورد كافران عرب و غيرعرب «الدخول فى الاسلام» تعبير شده و در مورد اهل كتاب «الدخول فى دارالاسلام»؛ تعبير «الدخول فى دارالاسلام» به چه معناست ؟
آيا به راستى «دخول در دارالاسلام» در برابر «دارالكفر» به معناى اسلام آوردن است يا احتمال دارد بدين معنا باشد كه اهل كتاب يا بايد جزيه دهند يا از دارالحرب و دارالكفر كه تحت حاكميت و سلطة كافران قرار دارد، به دارالاسلام هجرت نمايند و حاكميت اسلام را بپذيرند؟ شايد مقصود همان معنايى باشد كه از برخى آيات قرآن استظهار نموديم كه مسلمانان موظف به جهاد با مشركانند تا آنان را به پذيرش حاكميت سياسى اسلام وادار نمايند. بديهى است اگر كافران و اهل كتاب حاكميت سياسى اسلام را بپذيرند، كافران حاكميت و قدرت خود را از دست داده و تحت حاكميت اسلام به سر خواهند برد كه چه بسا بسيارى از آنان در اين محيط به اسلام بگروند. لزومى ندارد به هنگام جهاد از ترس شمشير و از روى اكراه اسلام آورند. ولى ضرورت دارد صولت و قدرت آنان شكسته و به حاكميت  سياسى شان خاتمه داده شود.
البته اين تعبير فقط دربارة اهل كتاب به كار رفته، ولى درباره كفار و مشركان عرب و عجم كه دو قسم ديگر از طوايفى هستند كه مسلمانان با ايشان می‌جنگند، تعبير «الدخول فى الاسلام» به كار رفته كه اين احتمال دربارة آن ضعيف است.
اگر ضعف سند روايت نبود، می‌توانست دليلى بر وجوب جهاد ابتدايى به معناى مصطلح آن باشد.
2. ابوهريره از پيامبر خدا(ص) نقل كرده كه حضرت فرمود:
اُمرتُ ان اقاتل الناس حتى يقولوا: لا اله الا الله فاذا قالوها عصموا منى دماءهم و اموالهم الا بحقها و حسابهم على الله.[89]
من مأمورم که با مردم بجنگم تا آن‌که بگویند: معبودی جز الله نیست، هرگاه این کلمه را گفتند از جانب من جان و مالشان در امان خواهد بود مگر آن‌که (مرتکب جرمی شوند که جان و مالشان) به حق فاقد امنیت باشد و در این صورت مجازات آنان طبق قانونی است که خداوند تعیین کرده است.
در سند اين روايت افراد مشكوكى مثل ابومعاويه، افراد ناشناخته‌ای مثل ابوصالح و افراد جاعل حديثى چون ابوهريره به چشم می‌خورند كه روايت را از نظر سند بى اعتبار می‌سازد. و اما از نظر دلالت هم با اشكالاتى روبه روست.
اولاً: تعبير روايت «اقاتل الناس» است نه «اقتل الناس»؛ يعنى مأمورم با مردم بجنگم تا بگويند لا اله الا الله، يعنى غايت نهايى جهاد ايمان آوردن مردم است. از اين رو، منافات ندارد كه هدف از جهاد با مشركان، پايان دادن به فتنه گرى و آزار و اذيت آن‌ها نسبت به مظلومان و مستضعفان باشد، ولى يكى از احكام چنين جهادى با چنين افرادى «اسلام آوردن ظاهرى» آنان باشد.
يعنى با آنان نمی‌جنگم كه به اسلام آوردن وادارشان كنم، بلكه با آنان می‌جنگم كه به فتنه‌گرى شان پايان دهم، در عين حال تا در ظاهر اسلام نياورند، رهايشان نمی‌كنم. چنان چه در عبارات بعضى از فقيهان چنين تفسيرى از جهاد ابتدايى مشاهده می‌شود.[90]
ثانياً: پيامبر فقط خود را مأمور چنين جهادى می‌داند، ممكن است جهاد براى «وارد كردن مشركان به اسلام» منحصر به زمان ظهور اسلام باشد تا كفار و مشركان كه در صدد محو اين آيين نو پا هستند، به اهداف شوم خود نرسند. يك حكم دائمى مربوط به اعصار مختلف نيست. چه بسا مربوط به جريانی خاص باشد كه مسلمانان مشركان را به سبب فريب دادن مسلمانان می‌كشتند، مانند جريان اسامة بن زيد.
 ثالثاً: با توجه به آن كه در مورد اهل كتاب پرداخت جزيه نيز پذيرفته مى‏شود، اين روايت با تعبير (الناس) بايد به وسيله دلايل مربوط به قبول جزيه از اهل كتاب تخصيص خورده‏ باشد.[91]
رابعاً: با آن كه روايت در منابع اهل سنت آمده، اما مالك برخلاف آن فتوا داده و پرداخت جزيه از غير اهل كتاب را نيز مجاز شمرده است.[92] معلوم می‌شود كه روايت نزد اهل سنت نيز مورد عمل قرار نگرفته است. در هر حال روايت عامى است و نمی‌تواند مستند فقيهان اماميه قرار گيرد.
3. معتبرة مسعدة بن صدقة
ان النبى(ص) كان اذا بعث اميراً له على سرّية امره بتقوى الله عزوجل... اذا لقيتم عدواً للمسلمين فادعوهم الى احدى ثلاث:فان هم اجابوكم اليها فاقبلوا منهم و كفوا عنهم:ادعوهم الى الاسلام فان دخلوا فاقبلوا منهم و كفوا عنهم.
و ادعوهم الى دارالهجرة بعد الاسلام فان فعلوا فاقبلوا منهم و كفوا عنهم... فان ابواهاتين فادعوهم الى اعطاء الجزية عن يدٍ و هم صاغرون، فان اعطوا الجزية فاقبل منهم و كف عنهم و ان ابوا فاستعن بالله عزوجل عليهم و جاهدهم فى الله حق جهاده.[93]
پیامبر معمولاً هرگاه امیری را بر سریّه‌ای می‌گماشت و به جنگ روانه می‌کرد، او را به رعایت تقوای الهی فرمان می‌داد ... هرگاه دشمن مسلمانان را ملاقات کردید، آنان را به یکی از این سه دعوت کنید، اگر به شما پاسخ مثبت دادند از آنان بپذیرید و دست از آنان بردارید: (نخست آن‌که) آنان را به اسلام بخوانید اگر اسلام آوردند، بپذیرید و دست از آنان بردارید. (در مرحلة دوم) آنان را پس از مسلمان شدن به هجرت به دارالاسلام بخوانید، اگر هجرت کردند، بپذیرید و دست از آنان بردارید ... پس اگر این دو را نپذیرفتند، آنان را به پرداخت خاضعانة جزیه دعوت کنید، اگر جزیه پرداختند بپذیر و از آنان دست بردار و اگر نپذیرفتند، از خداوند عزوجل استعانت بجوی و با آنان جانانه در راه خدا جهاد کن.
در اين روايت به هنگام رويارويى با دشمنان سه راه پيشنهاد شده، كه يكى از آن‌ها دريافت جزيه است. در حالى كه به نظر اماميه تنها از اهل كتاب می‌توان جزيه دريافت كرد.
از اين رو، روايت بايد بر جهاد با اهل كتاب حمل شود. برخى از فقها اطلاق آن را به وسيلة عموم آيات مربوط به قتال با كفار مقيد ساخته‌اند.[94] اما با توجه به استظهارى كه از آيات شد، چنين تقييدى امكان پذير نيست.
4. صحيحه ابو حفص كلبى از امام صادق‏(ع) كه حضرت فرمود:
ان الله عزوجل بعث رسوله بالاسلام الى الناس عشر سنين فابوا ان يقبلوا حتى امره بالقتال فالخير فى السيف و تحت السيف و الامر يعود كما بدأ.[95]
خداوند عزوجل رسولش را به مدت ده سال به سوی مردم فرستاد و چون آنان از پذیرفتن دعوت پیامبر پرهیز کردند پیامبر را به جنگ با آنان فرمان داد، پس خیر و سعادت در پرتو شمشیر و زیر سایة شمشیر است و این امر در زمان امام عصر تحقق خواهد یافت.
روايت براى اثبات وجوب جهاد على الاسلام با ابهاماتى روبه روست.
اولاً: مأمور شدن پيامبر به قتال را پس از ده سال از بعثت رسول خدا(ص) دانسته، در حالى كه پيامبر در مدينه و در سال دوم هجرى يعنى پس از گذشت چهارده سال از بعثت اذن قتال پيدا كرد.
ثانياً: روايت در مقام بيان اين نكته است كه همة مردم با موعظه و جدال احسن و با روى خوش هدايت نمی‌شوند و حقوق ديگران را به رسميت نمی‌شناسند، هميشه در جامعه افرادى هستند كه براى آن كه به حق خويش قانع باشند، نيازمند قدرت و زورند. بايد با شدت عمل آنان را از آزار و اذيت ديگران باز داشت.
ثالثاً: بر حسب روايت، مردم از قبول اسلام در مدت ده سال سرباز زدند تا پيامبر مأمور به قتال شد، معنايش آن است كه مردم با شمشير پيامبر مسلمان شدند، در حالى كه واقعيت تاريخى برخلاف آن است.
رابعاً: در انتهاى روايت كه مى‏فرمايد: «والامر يعود كما بدأ» اشاره به زمان امام عصر(عج) است؛ يعنى حتى اگر جهاد براى مسلمان كردن مشركان‏ باشد، در عصر امام‏زمان تحقق خواهد يافت نه در طول زمان.
ج. سيرة رسول خدا(ص)
با مراجعه به تاريخ صدر اسلام نيز معلوم می‌شود كه هيچ يك از جنگ‌هايى كه در زمان پيامبر اكرم‏(ص) رخ داد، جهاد ابتدايى براى  مسلمان كردن كفار و مشركان نبود. گرچه هدف اصلى پيامبر هدايت مردم و دعوت آنان به اسلام و توحيد بود، اما جنگ‌هاى آن حضرت يا براى «دفاع از مظلوميت اسلام و مسلمانان» بود، مثل جنگ بدر كه در پاسخ به آزار و اذيت مشركان نسبت به مسلمانان، بيرون راندن آنان از مكه و مصادرة اموال ايشان بود، يا «دفاع از موجوديت مسلمانان و
مركز اسلام» مانند جنگ خندق، يا «پايان دادن به توطئه‌هاى دشمنان اسلام» مثل جنگ با يهوديان بنى قينقاع و خيبر، يا «مقابله با كسانى كه مبلغان اسلام را به طرز فجيعى به قتل رسانده و مانع رسيدن پيام اسلام به گوش توده‌هاى مردم می‌شدند» مثل جنگ موته يا به منظور «برچيدن پايگاه شرك و توطئه بر ضد مسلمانان و پاسخ دادن به پيمان شكنى قريش» انجام می‌شد مثل فتح شهر مكه يا «پايان دادن به تجاوز بيگانگان نسبت به مسلمانان» بود مانند غزوة تبوك كه به منظور مقابله با تجاوز روميان مسيحى بود كه پس از پيروزى بر ايرانيان در مرزهاى حجاز كمين كرده و منتظر فرصت براى هجوم به مسلمانان بودند.[96] در ميان غزوات و سراياى صدر اسلام به موردى بر نمی‌خوريم كه پيامبر به سراغ افراد مشركى رفته باشد كه به صورت فردى سرگرم زندگى خود بوده باشند و هيچ آزار و اذيتى و مزاحمتى نسبت به مسلمانان نداشته و صرفاً براى مسلمان كردن آنان با ايشان جنگيده باشد.
آيات مربوط به جهاد هم كه ناظر به جهادهاى عصر نزول است، با آن چه كه در تاريخ نقل شده، منطبق است.
امام خمينى در اين زمينه می‌فرمود:
رسول اكرم‏(ص) مقصدشان اين نبود كه مشركين مكه يا جزيرة العرب را از بين ببرند، مقصد اين بود كه دين اسلام را منتشر كنند و حكومت، حكومت قرآن و اسلام باشد. آن‌ها چون مانع بودند از اين كه اين حكومت اسلام تحقق پيدا كند، منتهى به جنگ می‌شد و معارضه، آن‌ها معارضه می‌كردند با حكومت اسلامى... جنگ‌هاى زيادى كه پيغمبر اكرم فرموده است همه براى اين معنا بوده است كه موانع را از سر اين مقصد الهى، مقصد اعلى كه دارند و آن تحكيم حكومت اسلامى، حكومت الله، حكومت قرآن، [بردارند] همه براى اين بود. به طورى كه اگر معارض با اين نبودند، معلوم نبود جنگ پيش بيايد. معارضه داشتند و نمی‌گذاشتند كه اين حكومت تحقق پيدا كند، جنگ پيش آمد.[97]
افزون بر آن، در بحث جهاد به احكامى بر می‌خوريم كه با جهاد ابتدايى به معناى خاص منافات دارد. اگر هدف از جهاد ابتدايى «وادار كردن مشركان به اسلام» باشد، مسائل ذيل چگونه قابل توجيه است ؟ مثلاً:
ـ می‌توان با مشركان صلح كرد و آنان را در سرزمين خود رها كرد و تنها از ايشان خراج گرفت.[98]
ـ می‌توان در جنگ با مشركان از گروه ديگرى از مشركان كمك گرفت.[99]
ـ عدم جواز كشتن اسير جنگى پس از اتمام جنگ،[100] با آن كه كشتن اسير پس از جنگ كه حاضر به مسلمان شدن نيست، آسان تر است.
ـ چنان چه مشركان درخواست امان كردند، بايد به آنان امان داد و كسى حق تعرض به آنان را ندارد، حتى اگر يكى از مسلمانان به يكى از كفار يا گروهى كوچك از آنان پناه داده باشد. يكى از حكمت‌هاى پناه دادن به آنان رساندن پيام حق به ايشان دانسته شده كه اگر نپذيرفتند، بايد آنان را به مأمن و پناهگاه شان بازگرداند.[101]
جمع بندى و نتيجه گيرى
 حقيقت آن است كه از آيات فراوانى كه مورد بحث قرار گرفت، هيچ كدام بر جهاد ابتدايى على الاسلام به معناى خاص؛ يعنى جهاد براى وادار كردن مشركان به اسلام دلالت نداشت. جهاد ابتدايى به معناى عام؛ يعنى جهاد براى پايان دادن به فتنه‏گرى مشركان، جهاد براى نجات مظلومان و مستضعفان از ستم مشركان، جهاد براى بسط و گسترش حاكميت سياسى اسلام از آيات قرآن به روشنى استفاده ‏می‌‏شود.
روايات چهارگانه نيز كه يا از نظر سند دچار مشكل‌اند يا از نظر دلالت يا از هر دو جهت، براى اثبات مسأله‌ای با اين اهميت كه مسلمانان موظف به جهاد با مشركان باشند تا آنان را به مسلمان شدن وادار نمايند، كافى نيست و نيازمند دليل قوى تر و روشن ترى است.
از نظر تاريخى نيز در عصر رسول خدا(ص) به موردى بر نمی‌خوريم كه آن حضرت صرفاً براى وادار كردن مشركان به پذيرش اسلام، بدون آن كه اهل فتنه گرى يا آزار و اذيت مسلمانان يا مانع
دعوت اسلامى باشند، جهاد كرده باشد و فرد يا گروهى را صرفاً به سبب مشرك بودن از نظر اعتقادى و نپذيرفتن اسلام ـ بى آن كه مسلمانان را بيازارند يا به دشمنان مسلمانان كمك كنند يا... ـ با جنگ و
جهاد تهديد به پذيرش اسلام كرده باشد.
يك اشكال
با پذيرفتن اين نظريه كه جهاد ابتدايى با مشركانى كه عليه مسلمانان فتنه گرى نموده، به آزار و اذيت مسلمانان پرداخته، مانع گسترش پيام توحيدند و سدى در برابر بسط حاكميت اسلام هستند، واجب است و دليلى بر وجوب جهاد با مشرك بماهو مشرك كه به زندگى خود مشغول است و بس، وجود ندارد، مشكلى بروز می‌كند و آن اين كه براساس دلايل روشن فقهى كه در متون فقهى به چشم می‌خورد، دريافت جزيه تنها از اهل كتاب جايز است و از غير اهل كتاب نمی‌توان جزيه دريافت كرد. وجود اين تفاوت بين «اهل كتاب» و «مشركانى كه از اهل كتاب نيستند» در فقه ما مورد اتفاق فقهاست و ترديدى وجود ندارد.
هم به آيات قرآن در اين زمينه استناد شده[102] و هم به احاديث و مسأله هم اجماعى شمرده شده است. در حالى كه نتيجه نظرية مطرح شده در اين نوشته آن است كه فرقى بين اهل كتاب و كفار نباشد و هر دو بتوانند با پذيرش حاكميت سياسى اسلام و پرداخت جزيه در پناه اسلام زندگى كنند و چنين چيزى نه در تاريخ اسلام سابقه دارد و نه ادلة فقهى ـ كه وجود تفاوت بين اهل كتاب و مشركان ديگر را ثابت می‌كند ـ با آن موافق است. به عبارت ديگر همين كه نمی‌توان از غير اهل كتاب جزيه دريافت كرد، معلوم می‌شود كه كفار و مشركان حق زندگى كردن در پناه حكومت اسلامى را ندارند، هر چند حاضر به پرداخت جزيه باشند.
پاسخ
اولاً: شيخ طوسى، صلح با مشركان و دريافت خراج از آنان را به مثابه جزيه تجويز كرده.[103] پس عدم دريافت جزيه از كفار را نمی‌توان اجماعى دانست.
ثانياً: محقق حلى امان دادن به مشركانى را كه خواستار زندگى در پناه دولت اسلامى هستند، را مفروض دانسته كه طبعاً بايد امنيت جانى و مالى آنان را تأمين كرد و اين سخن اعم از آن است كه براى شنيدن پيام الهى چنين درخواستى بنمايند.[104]
ثالثاً: اين اشكال صحيح است، ولى نتيجه‌ای كه از آن گرفته شده، با نظريه مطرح شده در اين نوشته منافات ندارد. اين كه «احكام جهاد با مشركان» با «احكام جهاد با اهل كتاب» تفاوت دارد، قابل انكار نيست. اين كه تنها از اهل كتاب می‌توان جزيه دريافت كرد، و در صدر اسلام نيز شنيده نشده كه از غير اهل كتاب جزيه پذيرفته شده باشد، قابل انكار نيست، اما دو احتمال را براى حل مسأله می‌توان مطرح كرد:
احتمال اول: اساساً مقولة «دعوت به اسلام» را غير از مقولة «جهاد» دانستيم و تنها جهاد با مشركان را به منظور پايان دادن به فتنه گرى آنان، آزار و اذيت مسلمانان و رفع موانع بسط و گسترش حاكميت اسلام و طبعاً بسط و توسعة اسلام دانستيم، اما می‌توان ادعا كرد كه يكى از احكام جهاد ابتدايى با مشركان آن است كه آنان در ظاهر مسلمان شوند، چرا كه مسلمان شدن كفار به معناى دست برداشتن از اعمال و رفتارى است كه عليه اسلام و مسلمين مرتكب می‌شدند. با مشرك بما هو مشرك و براى اسلام آوردن او نمی‌جنگيم، اما اگر مشركان عليه مسلمانان توطئه نموده يا مانع رسيدن پيام توحيد به گوش توده‌هاى مردم شوند، به فتنه گرى بر ضد مسلمانان بپردازند، با آنان می‌جنگيم تا كشته شوند يا اسير گردند يا اسلام آورند و با مسلمان شدن به اعمال و رفتارشان پايان می‌دهيم.
نتيجة اين حكم آن است كه مشركانى كه چنين سابقه‌ای عليه اسلام و مسلمانان دارند، اجازه نخواهند داشت به عقيدة سابق خود باقى بمانند و تنها اظهار نمايند كه «دست از توطئه گرى برداشته ايم و ديگر عليه مسلمانان اقدامى مرتكب نخواهيم شد». به مشركانى كه سابقة توطئه گرى عليه اسلام و مسلمين دارند، اعتماد و اطمينانى نيست. از اين رو، نبايد به حال خود رها شوند، يا بايد به سبب اعمال گذشته شان مجازات شده و به قتل برسند يا به اسارت روند و يا مسلمان شوند. اما مشركانى كه چنين سابقه‌ای در پروندة آنان وجود ندارد، نه به آزار و اذيت مسلمانان پرداخته‌اند، نه اهل فتنه گرى بوده‌اند، نه مانع رسيدن پيام توحيد به گوش ديگران بوده‌اند،... مجبور به مسلمان شدن نخواهند شد، چون اصلاً مسلمانان با ايشان جنگ و جهادى ندارند. و اصولاً چنين افرادى داراى تشكل و سازمانى نيستند تا بتوانند مزاحمتى براى مسلمانان ايجاد كنند. بلكه به دنبال داشتن روابط حسنه با مسلمانانند. با اينان جنگ و جهادى نخواهد بود، طبعاً آن احكامى كه بر جهاد با مشركان مترتب است، وجود نخواهد داشت.
پس در اسلام جهاد ابتدايى با مشرك بماهو مشرك وجود ندارد تا هدف آن يا يكى ازاحكام آن «لزوم مسلمان شدن مشركان» باشد، بلكه جهاد ابتدايى با مشركانى است كه با مسلمانان سر ستيز داشته، فتنه‌گرى می‌كنند يا مانع بسط و گسترش اسلام‌اند و البته يكى از احكام اين جهاد «لزوم مسلمان شدن» كفار است تا خيال مسلمانان از چنين مشركانى كه سابقة سوء مزاحمت براى مسلمين را دارند، آسوده شود.
گر چه ما پيش از اين يادآور شديم كه دليل روشنى بر اين مطلب نيافتيم.
احتمال دوم: اين كه پيامبر اكرم‏(ص) به دستور قرآن تنها از اهل كتاب جزيه دريافت نمود و فرمود: «انى لست آخذ الجزية الا من اهل الكتاب»[105] یعنی من جز از اهل کتاب جزیه دریافت نمی‌کنم. مربوط به صدر اسلام بوده و از اختيارات آن حضرت به عنوان حاكم اسلامى باشد، نه يك حكم قطعى و دائمى. براى آن كه به مزاحمت مشركان عليه اسلام و مسلمين خاتمه داده شود، پيامبر با آنان سخت گيرى می‌كرد، به ويژه در زمانى كه اسلام به تازگى ظهور كرده و سابقة زيادى نداشت و بيم آن كه مشركان بار ديگر به قدرت دست يابند و مانع بسط و گسترش اسلام شوند، وجود داشت. پيامبر به منزلة رييس دولت اسلامى همان طور كه می‌توانست از اهل كتاب جزيه دريافت كند، می‌توانست از مشركان نيز جزيه بپذيرد، اما شرايط آن روز اجازه نمی‌داد كه چنين تخفيفى در حق آنان داده شود، آن گونه كه به اهل كتاب داده می‌شد، چنان كه پيامبر براساس مصلحت اسلام و مسلمين می‌توانست با كفار قرارداد صلح منعقد نمايد، با گروهى از آنان عليه گروه ديگرى هم پيمان شود و....
اصولاً چنين احكامى با حكومتى بودن، كه دائر مدار مصلحت اسلام و مسلمين است و در اختيار رئيس دولت اسلامى است، تناسب بيشترى دارد تا قطعى و دائمى بودن.



[1]. علامه حلى، قواعد الاحكام، ج 1، ص 481ـ 480.
[2]. على ‏اصغر مرواريد، الينابيع الفقهية، ج 9، ص‏31.
[3]. همان، ص 50.
[4]. همان، ص 81.
[5]. همان، ص 233.
[6]. شهيد ثانى، مسالك الافهام، ج 3، ص 7.
[7]. محقق اردبيلى، مجمع الفائدة و البرهان، ج 7، ص 440.
[8]. شيخ محمدحسن نجفى، جواهر الكلام، ج 21، ص 4.
[9]. شيخ ضياءالدين العراقى، شرح تبصرة المتعلمين، ج 6، ص 424.
[10]. سيدابوالقاسم خوئى، منهاج الصالحين، ج 1، ص 360.
[11]. ر.ك. به: شيخ طوسى، الخلاف، ج 5، صص 539 - 538، كتاب الجزية، مسأله 1؛ جواهرالكلام، ج 21، ص‏4؛ منهاج الصالحين، ج 1، ص 360.
[12]. منهاج الصالحين، ج 1، ص 360.
[13]. شرح تبصرة المتعلمين، ج 6، صص 475- 474.
[14]. بقره، آیات 190ـ192.
[15]. نعمت الله صالحى نجف‏آبادى، جهاد در اسلام، ص 21
[16]. سيدمحمد حسين طباطبايى، الميزان، ج 2، ص 60
[17]. ر. ك. به: راوندى، فقه القرآن (به نقل از الينابيع الفقهيه، ج 9، ص 112)
[18]. بقره، آیه 193.
[19]. فقه القرآن (به نقل از منبع پيشين، ص 118).
[20]. در لغت به معناى «ادخال الذهب النار لتظهر جودته من رداءته» يعنى قراردادن طلا و نقره در زير فشار آتش به منظور جدا كردن ناخالصى‏هاى آن. (راغب اصفهانى، مفردات)؛ شيخ بهايى فتنه كردن را به معناى «از راه بردن مسلمانان» معنا كرده است. (جامع عباسى، ص‏154).
[21]. الميزان، ج‏2، ص‏61؛ شيخ طوسى فتنه را «كفر از غير اهل عهد و پيمان و بغى» معنا كرده، چرا كه آنان مسلمانان را به كيش خود خوانده و به دست كشيدن از ايمان تحريك و تفتين مى‏كنند. (تبيان، ج‏5، ص‏120).
[22]. ر. ك. به: اكبر هاشمى رفسنجانى، تفسير راهنما، ج 1، ص 630.
[23]. انفال، آیات 40 و 39 و 36.
[24]. ر. ك. به: منهاج الصالحين، ج 1، ص 360.
[25]. فضل بن حسن طبرسى، مجمع البيان، ج 2، ص 543.
[26]. تبيان، ج 5، ص 121.
[27]. «تا آن را بر هر چه دين است پيروز گرداند» توبه،‌ آیه 33.
[28]. مبسوط، ج 2، ص 548؛ سرائر، ج 2، ص 13.
[29]. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 51، ص 55؛ عياشى، تفسير عياشى، ج 2، ص 87.
[30]. كلينى، كافى، ج 8، ص 201، ح 243؛ حويزى، نورالثقلين، ج 2، ص 154، ح 95.
[31]. محمدباقر مجلسى، مرآة العقول، ج 26، ص 111.
[32]. بقره، آیه 216.
[33]. ر. ك. به: جواهرالكلام، ج 21، ص 4.
[34]. شرح تبصرة المتعلمين، ج 4، ص 317.
[35]. ر. ك . به : الميزان، ج 2، ص 166- 164.
[36]. نساء، آیه 84.
[37]. مجمع‏البيان، ج 2، ص 83، در سوره مباركه انفال نيز چنين وظيفه‏اى برعهده پيامبر نهاده شده (حرض المؤمنين على القتال)، (انفال: 65) و مستند بعضى از فقيهان براى جهاد ابتدايى قرار گرفته است. (منهاج الصالحين، ج 1، ص 360).
[38]. محمد مهدى آصفى، الجهاد، ص 33.
[39]. نساء، آیه 75- 74.
[40]. منهاج الصالحين، كتاب الجهاد.
[41]. نساء، آیه 94.
[42]. الميزان، ج 5 ص 41.
[43]. مولى احمد اردبيلى، زبدة البيان فى احكام القرآن، ج 1، ص 400 تفسير راهنما، ج 3، ص 525.
[44]. على بن ابراهيم قمى، تفسير قمى، ج 1، ص 176.
[45]. مجمع البيان، ج 2 ص 94.
[46]. همان.
[47]. توبه، آیات 1تا 4.
[48]. تفسير قمى، ج 1، صص 309- 308.
[49]. ر. ك . به : فخر رازى، تفسير كبير، ج 15، ص 222.
[50]. الميزان، ج 9، ص 149؛ فضل بن حسن طبرسى، جوامع الجامع، ج 2، ص 37.
[51]. مجمع‏البيان، ج 3، ص 5 «ان الله برى‏ء من المشركين‌ای من عهد المشركين فحذف المضاف»؛ ملافتح الله كاشانى، تفسير منهج الصادقين، ج 2، ص 210.
[52]. الميزان، ج 5، ص 159 «قرآن در وفاى به پيمان‏ها و قراردادها در همه موارد تأكيد دارد و با شدت تمام بر آن پافشارى مى‏كند و پيمان شكن‏ها را به سختى سرزنش مى‏كند و آنان را به مجازات‏هاى سنگين وعده داده است. چنان كه وفاداران به پيمان‏ها را مى‏ستايد. آيات در اين زمينه به قدرى زياد است كه نيازى به نقل آن‏هانيست.»
[53]. توبه، آیه 5.
[54]. فيض كاشانى، الاصفى فى تفسير القرآن، ج 1، ص 453؛ «فاقتلوا المشركين الناكثين».
[55]. توبه، آیه 6.
[56]. الميزان، ج 9، ص 156.
[57]. تفسير راهنما، ج 7، ص 28.
[58]. توبه، آیه 7.
[59]. الميزان، ج 9، ص 158.
[60]. توبه، آیه 11 و 12.

[61]. «[با اين حال] اگر [از كفر] توبه كنيد آن براى شما بهتر است».
[62]. «پس اگر توبه كردند و نماز برپا داشتند و زكات دادند راه برايشان گشاده گردانيد».
[63]. «پس اگر توبه كنند و نماز برپا دارند و زكات دهند در اين صورت برادران دينى شما مى‏باشند».
[64]. التبيان، ج 5، ص 180؛ مجمع‏البيان، ج 3، ص 7؛ الميزان، ج 9، ص 153؛ ناصر مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ج 7، ص 293؛ طبرسى در جوامع الجامع، ج 2، ص 40، توبه را بازگشت از كفر و نقض عهد تفسير كرده است.
[65]. نساء، آیه 94.
[66]. مجمع البيان، ج 3، صص 7 و 10.
[67]. فخر رازى، تفسير كبير، ج 15 صص 226- 225.
[68]. انفال، آیه 61.
[69]. «مشركان را هر كجا يافتيد بكشيد و آنان را دستگير كنيد» توبه، آیه 5.
[70]. «با كسانى از اهل كتاب كه به خدا و روز بازپسين ايمان نمى‏آورند كارزار كنيد» توبه، آیه 29.
[71]. مجمع البيان، ج 3، ص 555.
[72]. فاضل مقداد، كنز العرفان، ج 1، ص 380.
[73]. آصفى، كتاب الجهاد، صص 20- 18.
[74]. محسن فيض كاشانى، تفسير صافى، ج 1، ص 675.
[75]. ممتحنه، آیه 9 – 8.
[76]. ر. ك. به: الميزان، ج 19، ص 227؛ مجمع ‏البيان، ج 5، ص 272.
[77]. آصفى، الجهاد، ص 44.
[78]. «با كافرانى كه مجاور شما هستند كارزار كنيد» توبه، آیه 123.
[79]. آصفى، الجهاد، صص 52 – 44.
[80]. «همگى با مشركان بجنگيد چنانكه آنان همگى با شما مى‏جنگند» توبه، آیه 36.
[81]. بقره، آیه 256.
[82]. تبيان، ج 2، ص 311؛ راوندى، فقه القرآن (به نقل از الينابيع الفقهيه، ج 9، ص 123).
[83]. فقه القرآن (به نقل از پيشين، ص 123) «ان الكفار لايرضون رأساً برأس فانهم لما عجزوا عن الغلبة بالحجة طلبوا بوارالاسلام و المسلمين بالقهرو الغلبة بالقوة فامرهم الله بمجاهدتهم ليذعنوا بالاسلام» یعنی کافران به طور کلی راضی نمی‌شوند. آنان هرگاه از غلبة با دلیل و برهان ناتوان شوند، نابودی اسلام و مسلمانان را با قهر و قدرت دنبال می‌کنند، از این رو خداوند به مسلمانان دستور داد با آنان جهاد کنند تا به اسلام اعتراف نمایند.
[84]. نحل، آیه 125.
[85]. «ما راه را به او نشان داديم خواه شاكر باشد و پذيرا گردد يا ناسپاس» انسان، آیه 3.
[86]. مسالك الافهام، ج 3، ص 20.
[87]. محقق ثانى، جامع المقاصد، ج 3، ص 376.
[88]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة، ج 15، ص 26و 25.
[89]. فتح البارى، ج 6 ص 85.
[90]. فقه القرآن (نقل از منبع پيشين، ج 9، ص 123).
[91]. تبيان، ج 5، ص 203.
[92]. ابن قدامه، مغنى، ج 10، ص 388 و 387.
[93]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 15، ص 59.
[94]. منهاج الصالحين، كتاب الجهاد.
[95]. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 15، ص 15.
[96]. ر. ك. به: محمد بن عمر بن واقدى، مغازى.
[97]. امام خمينى، صحيفه امام، ج 8، ص 41 و 40.
[98]. الخلاف، ص 40.
[99]. شيخ طوسى، مبسوط، ج 8، ص 41.
[100]. همان، ج 1، ص 557.
[101]. همان، ج 2، ص 16.
[102]. مثلاً صاحب رياض المسائل به آيه «اقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ» «مشركان را هر كجا يافتيد بكشيد» (توبه، آیه 5) و آيه «فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ» «پس چون با كسانى كه كفر ورزيده‏اند برخورد كنيد گردنها[يشان] را بزنيد» (محمد: 4) و آيه «قَاتِلُواْ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالله وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلاَ يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ الله وَرَسُولُهُ وَلاَ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُواْ الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ» «با كسانى از اهل كتاب كه به خدا و روز بازپسين ايمان نمى‏آورند و آنچه را خدا و فرستاده‏اش حرام گردانيده‏اند حرام نمى‏دارند و متدين به دين حق نمى‏گردند كارزار كنيد تا با [كمال] خوارى به دست‏خود جزيه دهند» (توبه: 29) كه دريافت جزيه را فقط از اهل كتاب مطرح نموده، استدلال كرده است. (ر.ك.به: سيدعلى طباطيايى، رياض المسائل، ج 7، ص 491 و 490).
[103]. الخلاف، ج 5، ص 535، مسأله 24.
[104]. شرايع الاسلام، ج 1، ص 315.
[105]. شيخ حر عاملى، وسايل الشيعة، ج 15 ص 136.
 

کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.

[ بازگشت ]